Վարդավառ․ զուտ հայկական տո՞ն. իմաստը, պատմությունն ու մշակութային ժառանգությունը

 

Երևան, 12 հուլիսի, 2026 թ. — Այսօր Հայաստանում և աշխարհի բազմաթիվ հայկական համայնքներում նշվում է Վարդավառը՝ ամառվա ամենասպասված և ամենաուրախ տոներից մեկը։ Ջրոցի, ժողովրդական տոնախմբությունների և եկեղեցական արարողությունների այս յուրօրինակ համադրությունը վաղուց դարձել է հայկական մշակութային ինքնության անբաժանելի մասը։ Սակայն պատմական տեսանկյունից Վարդավառի ծագումն ավելի բազմաշերտ է, քան կարող է թվալ առաջին հայացքից։

Պատմաբանների և մշակութաբանների մեծ մասը համաձայն է, որ Վարդավառի արմատները հասնում են նախաքրիստոնեական շրջան։ Այն ձևավորվել է հին Հայաստանի հավատալիքների միջավայրում, սակայն միաժամանակ ներառում է այնպիսի պատկերացումներ, որոնք բնորոշ էին հնդեվրոպական բազմաթիվ ժողովուրդների՝ կապված ջրի, պտղաբերության, արևի և բնության վերածննդի հետ։ Այլ կերպ ասած՝ իր ծագմամբ այն բացառապես հայկական չէ, սակայն իր պատմական զարգացման, պահպանման և ժամանակակից ձևավորման առումով դարձել է բացառիկ հայկական մշակութային ժառանգություն։

Աստղիկի պաշտամունքից մինչև ժողովրդական տոն

Ըստ պատմական աղբյուրների՝ նախաքրիստոնեական Հայաստանում Վարդավառը նվիրված էր սիրո, գեղեցկության և պտղաբերության աստվածուհի Աստղիկին։ Ավանդության համաձայն՝ այդ օրը մարդիկ միմյանց վրա ջուր էին ցողում, վարդեր էին նվիրում, աղավնիներ բաց թողնում և զոհաբերություններ կատարում՝ խնդրելով առատ բերք, բարեբերություն և պաշտպանություն։

Ջուրը հին հավատալիքներում դիտվում էր որպես կյանքի, մաքրության և վերածննդի խորհրդանիշ, իսկ վարդը՝ սիրո և գեղեցկության մարմնավորում։ Հենց այս խորհրդանիշների համադրությունն է ձևավորել տոնի ժողովրդական բովանդակությունը, որը պահպանվել է մինչև մեր օրերը։

Տոնի անվան ծագման վերաբերյալ գիտական շրջանակներում միանշանակ կարծիք չկա։ Ամենատարածված վարկածը այն կապում է «վարդ» բառի հետ՝ նկատի ունենալով ծիսակարգերում վարդի կարևոր դերը։ Կան նաև այլ լեզվաբանական մեկնաբանություններ, սակայն դրանցից ոչ մեկը համընդհանուր ընդունված չէ։

Քրիստոնեական վերաիմաստավորում

301 թվականին Հայաստանի քրիստոնեացումից հետո Հայ Առաքելական Եկեղեցին, ինչպես բազմաթիվ այլ հին տոների դեպքում, պահպանեց ժողովրդական լայն տարածում ունեցող այս տոնակատարությունը՝ այն վերաիմաստավորելով քրիստոնեական խորհրդաբանությամբ։

Վարդավառը կապվեց Հիսուս Քրիստոսի Պայծառակերպության տոնի հետ, որը Հայ Առաքելական Եկեղեցու հինգ տաղավար տոներից երրորդն է։

Ավետարանի համաձայն՝ Թաբոր լեռան վրա Քրիստոսը երեք առաքյալների ներկայությամբ պայծառակերպվեց․ Նրա դեմքը փայլեց արևի պես, իսկ զգեստները դարձան ձյան նման սպիտակ։ Քրիստոնեական մեկնաբանությամբ այս իրադարձությունը խորհրդանշում է աստվածային լույսը, մարդու հոգևոր նորոգումն ու Աստծո ներկայության հայտնությունը։

VI դարում կաթողիկոս Մովսես Եղիվարդեցու օրոք վերջնականապես սահմանվեց, որ Վարդավառը նշվելու է Զատկից 98 օր հետո՝ հուլիս-օգոստոս ամիսներին։

Ջուրը՝ որպես մշակութային խորհրդանիշ

Թեև տոնի եկեղեցական բովանդակությունը փոխվեց, ժողովրդական շատ ավանդույթներ շարունակեցին ապրել։ Դրանցից ամենահայտնին ջրոցի սովորույթն է, որը դարձել է Վարդավառի գլխավոր խորհրդանիշը։

Ժողովրդական ընկալմամբ ջուրը խորհրդանշում է.

• մաքրում և հոգևոր նորոգում,
• կյանքի և բնության շարունակականություն,
• մարդկանց հավասարություն՝ անկախ տարիքից, դիրքից կամ սոցիալական կարգավիճակից,
• համայնքային համերաշխություն և փոխադարձ բարեմաղթանք։

Հայաստանի բազմաթիվ բնակավայրերում Վարդավառը մինչ օրս ուղեկցվում է ուխտագնացություններով, մատաղներով, ժողովրդական երգ ու պարով, ձիարշավներով և համայնքային տոնակատարություններով՝ պահպանելով իր բազմաշերտ բնույթը։

Զուտ հայկական, թե՞ համամարդկային արմատներով

Գիտական ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ ջրի և պտղաբերության հետ կապված ամառային ծեսեր գոյություն են ունեցել տարբեր հին քաղաքակրթություններում։ Այդ պատճառով Վարդավառի գաղափարական հիմքերը չեն կարող դիտվել բացառապես հայկական երևույթ։

Միևնույն ժամանակ, հենց Հայաստանում է այս տոնը պահպանվել գրեթե անընդհատ՝ անցնելով հեթանոսությունից քրիստոնեություն, վերապրելով միջնադարը, Օսմանյան և Պարսկական տիրապետությունները, ցեղասպանությունը, խորհրդային շրջանը և շարունակելով ապրել նաև անկախ Հայաստանի ու սփյուռքի հայկական համայնքների կյանքում։

Այս շարունակականությունն է Վարդավառին տալիս իր բացառիկ հայկական բնույթը։ Թեև դրա պատմական արմատները կիսվում են այլ մշակույթների հետ, ժամանակակից Վարդավառը ձևավորվել է որպես հայկական մշակույթի ինքնատիպ և ճանաչելի խորհրդանիշ։

Կենդանի ավանդույթ

Այսօր Վարդավառը շարունակում է միավորել մարդկանց՝ անկախ նրանց կրոնական համոզմունքներից կամ բնակության երկրից։ Այն միաժամանակ եկեղեցական տոն է, ժողովրդական ավանդույթ և մշակութային հիշողության կարևոր մաս։

Հազարամյակների ընթացքում փոխվել են տոնի մեկնաբանությունները, սակայն նրա հիմնական ուղերձը մնացել է նույնը՝ նորոգում, կյանքի շարունակություն, համերաշխություն և ուրախություն։

Հենց այդ պատճառով էլ Վարդավառը շարունակում է մնալ ոչ միայն անցյալի ժառանգություն, այլև կենդանի մշակութային արժեք, որը յուրաքանչյուր ամառ նորովի միավորում է հայերին աշխարհի տարբեր ծայրերում։

Շնորհավոր Վարդավառ։ Թող այս տոնը բոլորին բերի խաղաղություն, առողջություն և լուսավոր օրեր։

Hay Azian

Ի՞նչ կազմակերպություններ են գործում Նիդերլանդներում, և ի՞նչ է ասում հոլանդական օրենքը

 (Հանրամատչելի իրավական վերլուծություն)

Հաճախ կարելի է լսել այն կարծիքը, թե Նիդերլանդներում հասարակական, մշակութային կամ լրատվական գործունեություն ծավալելու համար պարտադիր է ստեղծել կազմակերպություն կամ ստանալ պետական հատուկ թույլտվություն։ Իրականում հոլանդական օրենսդրությունն այլ մոտեցում ունի։

Նիդերլանդների իրավական համակարգում քաղաքացիական նախաձեռնությունները, որպես կանոն, կարող են իրականացվել առանց նախնական պետական թույլտվության, եթե տվյալ ոլորտի համար օրենքը հատուկ պահանջ չի սահմանում։

 Այս սկզբունքը, որը բնորոշ է ժողովրդավարական և իրավական պետություններին, նշանակում է, որ բազմաթիվ հասարակական, մշակութային, կրթական և տեղեկատվական նախաձեռնություններ կարող են իրականացվել առանց իրավաբանական անձ ստեղծելու կամ պետական լիցենզիա ստանալու, եթե օրենքը տվյալ գործունեության համար նման պահանջ չի սահմանում։

Երեք տարբեր իրավական հասկացություններ

Հաճախ շփոթվում են հետևյալ երեք հասկացությունները.

• իրավաբանական անձի ձևը,
• ձեռնարկատիրական գործունեության գրանցումը,
• պետական թույլտվությունը (լիցենզիան)։
• Սրանք տարբեր իրավական ինստիտուտներ են և չեն փոխարինում միմյանց։

Իրավաբանական անձի ստեղծումը կազմակերպությանը տալիս է որոշակի իրավական կարգավիճակ։ Ձեռնարկատիրական գործունեության գրանցումը կապված է տնտեսական գործունեության և հարկային պարտավորությունների հետ, իսկ պետական լիցենզիան պահանջվում է միայն այն ոլորտներում, որոնց համար օրենքը հատուկ թույլտվություն է նախատեսում։ Հետևաբար այս երեք հասկացությունները նույնականացնելը հաճախ հանգեցնում է սխալ եզրակացությունների։

Իրավաբանական անձի հիմնական ձևերը

Vereniging (Association) — Միություն

Vereniging-ը անդամակցության սկզբունքով գործող իրավաբանական անձ է։ Անդամները կարող են լինել ինչպես ֆիզիկական, այնպես էլ իրավաբանական անձինք։ Բարձրագույն մարմինը անդամների ընդհանուր ժողովն է, որն ընտրում է վարչությունը, հաստատում գործունեության հիմնական ուղղությունները և ընդունում կարևոր որոշումներ։

Այս իրավական ձևով են գործում Նիդերլանդների մի քանի հայկական կազմակերպություններ։ Դրանցից է Աբովյան մշակութային միությունը (Armeense Culturele Vereniging Abovian), որը հիմնադրվել է 1984 թվականին և կազմակերպում է հայոց լեզվի, պատմության, երգի ու պարի դասընթացներ, մշակութային միջոցառումներ և հասարակական ծրագրեր։

Նույն իրավական ձևով է գործում նաև Հոլանդահայ կազմակերպությունների ֆեդերացիան (FAON – Federatie Armeense Organisaties Nederland) և Vereniging Armeniefonds Nederland-ը, որը միավորում է անդամ կազմակերպություններին։ Ի տարբերություն սովորական միությունների, FAON-ի և Armeniefonds Nederland-ի անդամները իրավաբանական անձինք են՝ հայկական կազմակերպություններ, որոնք համագործակցում են ընդհանուր նպատակների շուրջ։ Ֆեդերացիայի անդամ կազմակերպությունների կազմը կարող է փոփոխվել, ուստի այն ներկայացվում է FAON-ի պաշտոնական տեղեկատվական աղբյուրներում։

Stichting (Foundation) — Հաստատություն

Stichting-ը անդամներ չունի։ Այն կառավարվում է խորհրդի (Bestuur) կողմից, որի անդամները նշանակվում են կանոնադրությամբ սահմանված կարգով։

Այս իրավական ձևը լայնորեն կիրառվում է կրթական, բարեգործական, մշակութային, գիտական և հասարակական ծրագրերի իրականացման համար։ Նիդերլանդներում գործող բազմաթիվ հայկական կազմակերպություններ ևս ընտրել են հենց այս կազմակերպաիրավական ձևը։

Կարևոր է տարբերակել Stichting և fonds հասկացությունները։ Stichting-ը իրավաբանական անձ է, մինչդեռ fonds-ը որոշակի նպատակով ձևավորված դրամական միջոցների կամ կապիտալի ամբողջություն է, որը կարող է կառավարվել տարբեր իրավաբանական անձանց կողմից։

Գործնականում Stichting հասկացությունը հաճախ սխալմամբ թարգմանվում է որպես «հիմնադրամ»։ Այդպիսի թարգմանությունը, սակայն, միշտ չէ, որ համապատասխանում է Նիդերլանդների իրավական տերմինաբանությանը, քանի որ այն շփոթում է կազմակերպաիրավական ձևը և դրամական ֆոնդի հասկացությունը։

Օրինակ՝ «Նիդերլանդական օրագիրը» 2026 թվականի հունիսի 15-ի հրապարակման մեջ գրվել էր. «Նիդերլանդներում հիմնադրվել է հայ մասնագետներին միավորող SAB հիմնադրամը», մինչդեռ նույն հոդվածում հոլանդերեն նշված էր կազմակերպության պաշտոնական անվանումը՝ Stichting Samenwerking Armeense Beroepsgroepen (SAB)։

Այս դեպքում առավել ճշգրիտ հայերեն ձևակերպումը կլինի՝ «Հայ մասնագետների համագործակցության հաստատություն», քանի որ Stichting-ը տվյալ դեպքում իրավաբանական անձի կազմակերպաիրավական ձևն է, այլ ոչ թե դրամական կամ նպատակային հիմնադրամ։

Kerkgenootschap — Եկեղեցական համայնք

Սա հավատացյալների համայնք կամ եկեղեցական միավորում է, որը գործում է իր դավանանքի և ներքին կանոնադրության համաձայն։ Այն ևս իրավաբանական անձ է և օգտվում է Նիդերլանդների Սահմանադրությամբ երաշխավորված կրոնի ազատությունից։

Ովքե՞ր կարող են օրինական գործունեություն ծավալել

Նիդերլանդներում օրինական գործունեություն կարող են իրականացնել.

• ֆիզիկական անձինք,
• անհատ ձեռնարկատերերը (Eenmanszaak),
• իրավաբանական անձինք,
• ինչպես նաև քաղաքացիների ոչ ֆորմալ խմբերը, եթե նրանց գործունեության համար օրենքը պարտադիր գրանցում կամ հատուկ թույլտվություն չի պահանջում։

Սա նշանակում է, որ հասարակական, մշակութային, կրթական կամ տեղեկատվական նախաձեռնություն սկսելու համար պարտադիր չէ նախ ստեղծել Stichting կամ Vereniging։

Առցանց լրատվամիջոցները և օրենքը

Նիդերլանդներում խոսքի և մամուլի ազատությունը սահմանադրական իրավունքներ են։ Այդ պատճառով ինտերնետային լրատվական կայք, բլոգ կամ տեղեկատվական հարթակ ստեղծելու համար ընդհանուր պետական լիցենզիա կամ հատուկ թույլտվություն չի պահանջվում։

Ուստի առցանց լրատվամիջոցը, օրինակ՝ «Նիդերլանդական օրագիրը», կարող է գործել նաև առանց Stichting կամ Vereniging ստեղծելու, եթե օրենքը նրա գործունեության համար այլ պահանջ չի սահմանում։

Սակայն եթե գործունեությունը ձեռք է բերում ձեռնարկատիրական բնույթ՝ ստացվում են գովազդային եկամուտներ, վաճառվում են ծառայություններ, կնքվում են առևտրային պայմանագրեր կամ իրականացվում է այլ տնտեսական գործունեություն, կարող են առաջանալ գրանցման և հարկային պարտավորություններ, այդ թվում՝ Նիդերլանդների Առևտրի պալատի (KvK) ռեգիստրում գրանցվելու անհրաժեշտություն։Սա վերաբերում է տնտեսական գործունեությանը և որևէ կերպ չի սահմանափակում խոսքի կամ մամուլի ազատությունը։

Ո՞վ է պատասխանատու հրապարակումների համար

Երբեմն կարծիք է ձևավորվում, թե իրավաբանական անձ չունեցող լրատվամիջոցը իրավական պատասխանատվություն չի կրում։ Իրականում դա այդպես չէ։ Նիդերլանդներում պատասխանատվությունը կախված չէ նրանից, թե լրատվամիջոցը գրանցված կազմակերպություն է, թե ոչ։

Եթե հրապարակումը կատարում է իրավաբանական անձ հանդիսացող լրատվամիջոցը, ապա պատասխանատվությունը, որպես կանոն, կրում է տվյալ կազմակերպությունը՝ անհրաժեշտության դեպքում նաև համապատասխան պատասխանատու անձինք։

Եթե առցանց լրատվամիջոցը գործում է առանց իրավաբանական անձ ստեղծելու, հրապարակումների համար պատասխանատվությունը կրում են այն ֆիզիկական անձինք, որոնք հեղինակել, խմբագրել կամ հրապարակել են նյութը։

Այսինքն՝ իրավաբանական անձի բացակայությունը չի ազատում որևէ մեկին օրենքով նախատեսված պատասխանատվությունից։

Լրագրողական պատասխանատվությունը և Raad voor de Journalistiek-ը

Նիդերլանդներում լրատվամիջոցների նկատմամբ նախնական պետական գրաքննություն կամ լիցենզավորման համակարգ գոյություն չունի։

Միևնույն ժամանակ գործում է լրագրողական ինքնակարգավորման համակարգը։ Այդ նպատակով ստեղծվել է Raad voor de Journalistiek (Լրագրողական խորհուրդը)՝ անկախ մարմին, որը քննում է լրագրողական հրապարակումների վերաբերյալ բողոքները։

Խորհուրդը գնահատում է ոչ թե օրենքի խախտման, այլ լրագրողական մասնագիտական և էթիկական չափանիշների պահպանման հարցերը՝ արդյոք նյութը եղել է հավասարակշռված, փաստերը պատշաճ ստուգված են, պահպանվել է լսվելու իրավունքը, բացառվել են անհիմն ընդհանրացումները կամ խտրական վերաբերմունքը։

Raad voor de Journalistiek-ը դատարան չէ։ Այն չի կարող տուգանել, արգելել լրատվամիջոցի գործունեությունը կամ պարտադրել նյութի հեռացում։ Խորհրդի եզրակացությունները պարտադիր իրավական ուժ չունեն, սակայն ունեն բարձր մասնագիտական հեղինակություն և նպաստում են պատասխանատու լրագրության զարգացմանը։

Եթե որևէ անձ համարում է, որ հրապարակմամբ վնասվել են իր իրավունքները, նա կարող է դիմել ինչպես Raad voor de Journalistiek-ին (եթե տվյալ լրատվամիջոցը մասնակցում է ինքնակարգավորման համակարգին), այնպես էլ դատարան՝ օրենքով սահմանված կարգով։

Խոսքի ազատությունը չափվում է ոչ թե լրատվամիջոցի մեծությամբ, այլ օրենքով

Նիդերլանդների իրավական համակարգի կարևորագույն առանձնահատկություններից մեկն այն է, որ օրենքը տարբերություն չի դնում խոշոր ազգային լրատվամիջոցի և փոքր, անկախ կամ համայնքային առցանց լրատվամիջոցի միջև՝ խոսքի ազատության իրավունքի տեսանկյունից։

Ժողովրդավարական հասարակությունում խոսքի արժեքը չի որոշվում լրատվամիջոցի բյուջեով, աշխատակիցների թվով կամ լսարանի մեծությամբ։ Եթե հրապարակումը կատարվել է օրենքի շրջանակներում, ապա այն օգտվում է խոսքի և մամուլի ազատության նույն սահմանադրական պաշտպանությունից՝ անկախ նրանից, այն հրապարակել է հանրային հեռարձակողը, մասնավոր մեդիա ընկերությունը, համայնքային լրատվամիջոցը կամ անկախ լրագրողը։

Սա նշանակում է, որ խոշոր մեդիա հարթակը և փոքր առցանց լրատվամիջոցը հավասարապես իրավունք ունեն բարձրաձայնելու հանրային նշանակության հարցեր, ներկայացնելու տարբեր կարծիքներ, նախաձեռնելու քննարկումներ և իրազեկելու հասարակությանը։ Միաժամանակ նրանք հավասարապես պարտավոր են պահպանել օրենքը, հարգել անձի արժանապատվությունը, հեղինակային իրավունքը, անձնական տվյալների պաշտպանությունը և հետևել պատասխանատու լրագրության սկզբունքներին։

Հետևաբար լրատվամիջոցի իրավական կարգավիճակը չի որոշում նրա խոսքի ազատության ծավալը։ Տարբերությունը պայմանավորված է ոչ թե կազմակերպական ձևով, այլ հասարակության վստահությամբ, մասնագիտական հեղինակությամբ և հրապարակումների որակով։

Վերջաբան

Նիդերլանդների ժողովրդավարական համակարգը հիմնված է մի պարզ, բայց հիմնարար սկզբունքի վրա. պետությունը չի որոշում, թե ով կարող է խոսել, սակայն յուրաքանչյուր ոք պատասխանատու է իր խոսքի և հրապարակումների համար։

Հենց այս սկզբունքն է ձևավորել այն իրավական և հասարակական միջավայրը, որտեղ կողք կողքի գործում են խոշոր ազգային լրատվամիջոցներ, տեղական և համայնքային մամուլ, հասարակական կազմակերպություններ, գիտական ու մշակութային հաստատություններ, ինչպես նաև բազմաթիվ անկախ քաղաքացիական նախաձեռնություններ։ Թեև դրանք տարբեր կազմակերպաիրավական ձևեր ունեն, բոլորն էլ, պահպանելով օրենքի պահանջները, նպաստում են հանրային երկխոսությանը, ժողովրդավարության ամրապնդմանը և քաղաքացիական հասարակության զարգացմանը։

Նույն իրավական սկզբունքները գործում են նաև Նիդերլանդների հայ համայնքում։ Տասնամյակների ընթացքում այստեղ ձևավորվել են հայկական միություններ, հաստատություններ (Stichting), եկեղեցական կառույցներ և անկախ լրատվական նախաձեռնություններ, որոնք, յուրաքանչյուրն իր առաքելությամբ, ծառայում են ազգային ինքնության պահպանմանը, համայնքի ձայնի ներկայացմանը և հասարակական կյանքի զարգացմանը։

Այս համատեքստում «Նիդերլանդական օրագիրը» ևս անկախ հայկական առցանց լրատվական նախաձեռնություն է, որն իր գործունեությունը ծավալում է Նիդերլանդներում երաշխավորված խոսքի և մամուլի ազատության սահմանադրական սկզբունքների շրջանակում։ Իր կազմակերպաիրավական ձևից անկախ՝ այն, ինչպես ցանկացած այլ լրատվամիջոց, ունի տեղեկատվություն տարածելու, հանրային քննարկումներ նախաձեռնելու և տարբեր տեսակետներ ներկայացնելու նույն իրավունքը, ինչ ազգային հանրային կամ մասնավոր մեդիա հարթակները։ Միևնույն ժամանակ այն կրում է օրենքով և լրագրողական մասնագիտական էթիկայով սահմանված նույն պատասխանատվությունը։

Այս մոտեցումը Նիդերլանդների իրավական մշակույթի կարևորագույն առանձնահատկություններից մեկն է. խոսքի ազատությունը պայմանավորված չէ լրատվամիջոցի չափով, ֆինանսական հնարավորություններով կամ կազմակերպաիրավական ձևով։ Օրենքի առջև հավասար են թե՛ ազգային հանրային հեռարձակողը, թե՛ համայնքային առցանց լրատվամիջոցը, թե՛ անկախ լրագրողը։ Նրանց տարբերում են ոչ թե իրավունքները, այլ հասարակության վստահությունը, մասնագիտական հեղինակությունը և հրապարակումների որակը։

Այս սկզբունքն ամրագրված է Նիդերլանդների Սահմանադրության 7-րդ հոդվածում, որը երաշխավորում է խոսքի և մամուլի ազատությունը, ինչպես նաև Մարդու իրավունքների եվրոպական կոնվենցիայի 10-րդ հոդվածում, որը պաշտպանում է յուրաքանչյուրի՝ ազատ արտահայտվելու իրավունքը։ Այս հիմնարար իրավունքները հավասարապես վերաբերում են բոլորին՝ անկախ նրանց կազմակերպական ձևից, մասնագիտական կարգավիճակից կամ լսարանի մեծությունից։

Ժողովրդավարության ուժը հենց այստեղ է. ազատ խոսքը որևէ մեկի մենաշնորհը չէ։ Այն յուրաքանչյուր պատասխանատու քաղաքացու, լրագրողի և լրատվամիջոցի հիմնարար իրավունքն է։ Իսկ այդ իրավունքի իրական արժեքը որոշվում է ոչ թե կազմակերպության մեծությամբ, այլ հրապարակվող խոսքի ազնվությամբ, փաստերի հավաստիությամբ, հանրային օգտակարությամբ և այն վստահությամբ, որ այդ խոսքը ներշնչում է հասարակությանը։

Հեղինակներ.
Մաթո ՀԱԽՎԵՐԴՅԱՆ
Նիդերլանդահայ կազմակերպությունների դաշնության (FAON) նախագահ

Աշոտ ԿՆԻԱԶՅԱՆ
«Նիդերլանդական օրագիր» անկախ առցանց լրատվամիջոցի գլխավոր խմբագիր

Լիանա ԲԱԼՅԱՆ
Փաստաբան

«Նիդերլանդական օրագրի» կողմից

Այս հոդվածը ոչ միայն ներկայացնում է Նիդերլանդների իրավական համակարգի կարևոր սկզբունքները, այլև պարզաբանում է հայ համայնքում տարածված մի շարք թյուր պատկերացումներ՝ հասարակական կազմակերպությունների, առցանց լրատվամիջոցների գործունեության և խոսքի ազատության վերաբերյալ։

Այս առումով այն կատարում է նաև կարևոր իրավական-տեղեկատվական և լուսավորչական առաքելություն։

---------------------------

ԳՈՒՅՆԵՐԻ ԵՎ ՏԱՐԵՐՔԻ ԵՐԿԽՈՍՈՒԹՅՈՒՆ. ԺԱՄԱՆԱԿԱԿԻՑ ԱՐՎԵՍՏԻ ԹԱՆԳԱՐԱՆՈՒՄ ԱՄՓՈՓՎԵՑ ՏԱՐՎԱ ԱՄԵՆԱՏՊԱՎՈՐԻՉ ՑՈՒՑԱՀԱՆԴԵՍՆԵՐԻՑ ՄԵԿԸ

«Նիդերլանդական օրագրի» համար
Հայաստանի մայրաքաղաք Երևանից
Նաիրա Գասպարյան, բ․գ․թ․, դոցենտ, ԵՊՀ

ԵՐԵՎԱՆ — Հուլիսի 4-9-ը Երևանի Ժամանակակից արվեստի թանգարանը վերածվել էր իսկական մշակութային հանգրվանի, որտեղ կայացած համատեղ ցուցահանդեսը դարձավ երկու ինքնատիպ արվեստագետների՝ ԱնիՌոզ Նահապետյանի (Նիդերլանդներ)   և Նարինե Իսաջանյանի (ԱՄՆ) ստեղծագործական աշխարհների ուժեղ ու ներդաշնակ երկխոսությունը։ Թանգարանը հերթական անգամ ապացուցեց, որ ազատ, նորարարական ու համարձակ մտքերի արտահայտման լավագույն հարթակն է՝ մայրաքաղաքի ամառային մշակութային կյանքին հաղորդելով նոր աշխուժություն։

Տարերքի և էմոցիայի ներդաշնակ հակադրությունը

Նարինե Իսաջանյանը, ով հայտնի է իր էքսպրեսիոնիստական, մինիմալիստական և օրգանական նյութերով (հող, ավազ, մետաղ) արված աբստրակտ լանդշաֆտներով, ցուցադրությանը հաղորդում էր տիեզերական խորություն, բնական տարերքի ազատություն ու կառուցվածքային ամրություն։ Այս կոնցեպտուալ հիմքին կատարելապես լրացնում էր տաղանդավոր հոլանդահայ նկարչուհի ԱնիՌոզ Նահապետյանի դերը։ Նա ցուցահանդես բերեց էմոցիոնալ նրբություն, վառ գունային դինամիկա և հոգեբանական պատմողականություն՝ կենտրոնանալով ներաշխարհի ու կանացի կերպարի վրա։

Մշակութային քննադատներն առանձնակի հիացմունքով խոսեցին այս հակադրության ու միաժամանակյա ներդաշնակության մասին՝ համադրությունը որակելով որպես «տեսողական հարուստ տոնավաճառ» և «հոգեբանական խորը սուզում»։ ԱնիՌոզի արվեստում, որտեղ միախառնվում են աբստրակտ և ֆիգուրատիվ մոտեցումները, արտացոլվում է ազգային արմատների և համամարդկային խոհերի փոխազդեցությունը։

Բացառիկ բացահայտում. Հաշվի առնելով «Նիդերլանդական օրագրի» ընթերցողների յուրահատուկ սերն ու հիացմունքը ԱնիՌոզի հանդեպ՝ նկարչուհու հետ հանդիպման ընթացքում պարզ դարձավ մի հետաքրքիր դրվագ։ Լինելով Նարինե Իսաջանյանի անսահմանափակ տաղանդի երկրպագուն՝ ԱնիՌոզը հատուկ մի աշխատանք էր վրձնել Նարինեի համար։ Թեև այն ցուցադրված չէր սրահում, նկարչուհին սիրով բացահայտեց այն մեր ընթերցողների համար։

Սերունդների կամուրջը և նոր անունները

Բացի երկու գլխավոր հերոսուհիներից, ցուցահանդեսը մեկտեղել էր հայ ժամանակակից կերպարվեստի այլ տաղանդաշատ վարպետների, որոնցից յուրաքանչյուրը բերել էր իր ուրույն ձեռագիրը։ Այս տաղանդների կողքին իր թարմ շունչն էր ավելացրել երիտասարդ և խոստումնալից նկարչուհի Ագնիսը (Ագնեսա)։ Նրա մասնակցությունը դարձավ սերունդների և ոճերի հետաքրքիր կամուրջ։ Ագնիսն աչքի ընկավ իր համարձակ փորձարկումներով, նորարարական մոտեցումներով և երբեմն ավանգարդ արտահայտմամբ՝ փաստելով, որ հայ ժամանակակից արվեստն ունի մեծ ներուժով լեցուն ապագա։

Ամփոփելով կարելի է ասել, որ այս ցուցահանդեսը ոչ միայն սովորական մշակութային իրադարձություն էր, այլև յուրօրինակ հայելի, որն արտացոլեց ժամանակակից արվեստի բազմաշերտությունը, ուժն ու էսթետիկական բարձր արժեքը։

Ցուցահանդեսը դիտած տեղացի և արտասահմանցի մշակույթի գործիչները, արվեստի սիրահարները բարձր գնահատեցին ցուցադրված աշխատանքները։

A DIALOGUE OF COLORS AND ELEMENTS: ONE OF THE YEAR'S MOST IMPRESSIVE EXHIBITIONS CONCLUDES AT THE MUSEUM OF MODERN ART

For NidOragir, From Yerevan, the capital of Armenia 

Naira Gasparyan, PhD, Associate Professor, YSU

YEREVAN — From July 4 to 9, the Yerevan Museum of Modern Art transformed into a vibrant cultural hub, hosting a joint exhibition that sparked a powerful and harmonious dialogue between the creative worlds of two distinct artists: AnnyRoze Nahapetian and Narine Isajanyan. Once again, the museum proved to be the premier platform for free, innovative, and bold expressions, breathing fresh energy into the capital's summer cultural life.

The Harmonious Contrast of Element and Emotion

Narine Isajanyan, renowned for her expressionistic, minimalist abstract landscapes crafted from organic materials like soil, sand, and metal, infused the exhibition with cosmic depth, elemental freedom, and structural solidity. This conceptual foundation was perfectly complemented by the talented Dutch-Armenian artist, AnnyRoze Nahapetian. Her piece of art brought emotional subtlety, vibrant color dynamics, and psychological narrative to the gallery, centering on the inner world and feminine forms.

Cultural critics spoke with particular admiration of this contrast and simultaneous harmony, describing the combination as a "rich visual feast" and a "deep psychological dive." Nahapetian’s art, which seamlessly blends abstract and figurative approaches, beautifully reflects the interplay between national roots and universal human contemplation.

An Exclusive Revelation: Reflecting the special affection and admiration that the readers of the "Diary of the Netherlands" (Niderlandական Օրագիր) hold for AnnyRoze, an intriguing detail emerged during our interview. As a devoted admirer of Narine Isajanyan’s boundless artistic and organizational talent, AnnyRoze had painted a special piece dedicated to Narine. Although it was not officially on display in the main hall, AnnyRoze graciously revealed it exclusively for our readers.

A Bridge of Generations and New Visions

Beyond the two main protagonists, the exhibition brought together other highly talented masters of contemporary Armenian fine art, each contributing their unique style and philosophy. Alongside these seasoned talents, a fresh breath of air was introduced by the young and promising artist Agnis (Agnesa). Her participation served as a captivating bridge between generations and techniques. Agnis stood out with her daring experiments, innovative approaches, and at times, avant-garde expressions, proving that contemporary Armenian art possesses a future brimming with immense potential.

In conclusion, this exhibition was far more than a routine cultural event; it was a unique mirror reflecting the multilayered depth, power, and high aesthetic value of modern art.

Երբ փակվում է մի դուռ, բացվում են աշխարհի բեմերը…

Երբ երիտասարդ արվեստագետն ավարտում է իր ուսանողական ճանապարհը, իրականում ավարտվում է ոչ թե պատմությունը, այլ սկսվում է կյանքի ամենահետաքրքիր գլուխը։ Այս օրերին հենց այդ զգացողություններն է ապրում սոպրանո Միլենա Բեգլարյանը, ով հաջողությամբ ավարտել է Հաագայի Թագավորական կոնսերվատորիան (Royal Conservatoire The Hague)՝ Եվրոպայի ամենահեղինակավոր երաժշտական կրթօջախներից մեկը, որտեղ կրթություն են ստացել և շարունակում են ձևավորվել միջազգային բեմերի ապագա աստղերը։

«Կյանքիս ևս մեկ կարևոր գլուխ ավարտվեց… Միաժամանակ տխուր է և հուզիչ։ Ազատության զգացում կա, բայց նաև անորոշություն։ Կարոտելու եմ համակուրսեցիներիս, բայց վստահ եմ՝ առջևում նոր մարդիկ և նոր հնարավորություններ են սպասվում։ Բաց սրտով ու մեծ հետաքրքրությամբ սպասում եմ այն ամենին, ինչ կյանքը կբերի։ Պաշտոնապես՝ ավարտեցի…»

Այս անկեղծ խոսքերում կա այն ամենը, ինչ ապրում է յուրաքանչյուր երիտասարդ, ով երկար ճանապարհից հետո կանգնում է նոր կյանքի շեմին։ Մի փոքր թախիծ՝ հրաժեշտի համար, մեծ երախտագիտություն՝ անցած ճանապարհի հանդեպ և անսահման հավատ՝ վաղվա օրվա նկատմամբ։

Սակայն Միլենայի ճանապարհը միայն ուսումնական հաջողությունների մասին չէ։ Ուսանողական տարիներին նա մշտապես եղել է Նիդերլանդների հայ համայնքի կողքին՝ իր ձայնով, իր ներկայությամբ և իր մասնակցությամբ հարստացնելով հայկական մշակութային ու հասարակական կյանքը։ Նա հանդես է եկել տարբեր համերգների և հիշատակի միջոցառումների ընթացքում՝ պատվով ներկայացնելով հայկական երաժշտարվեստը և ապացուցելով, որ երիտասարդ հայ արվեստագետները կարող են լինել ոչ միայն իրենց մասնագիտության նվիրյալները, այլև ազգային արժեքների արժանի կրողները։

Այսօր, երբ փակվում է ուսանողական կյանքի մի գեղեցիկ էջ, բացվում են նոր բեմերի, նոր հանդիսատեսի և նոր հաղթանակների դռները։ Վստահ ենք, որ այս ավարտական դիպլոմը պարզապես կրթության ավարտի վկայական չէ. այն մեծ ճանապարհի մեկնարկն է, որտեղ տաղանդը, աշխատասիրությունն ու հավատը դեռ շատ անգամներ իրենց խոսքն են ասելու։

«Նիդերլանդական օրագիրը», Նիդերլանդների հայ համայնքը և մեր հազարավոր ընթերցողները սրտանց շնորհավորում են Միլենա Բեգլարյանին այս կարևոր նվաճման կապակցությամբ։

Սիրելի՛ Միլենա, թող քո ձայնը հնչի աշխարհի լավագույն համերգասրահներում, թող յուրաքանչյուր ելույթ նոր հաջողություն բերի, իսկ յուրաքանչյուր բեմ նոր հաղթանակ դառնա։ Թող քո արվեստի միջոցով հայկական երգն ու մշակույթը շարունակեն արժանապատվորեն ներկայացվել աշխարհի ամենատարբեր անկյուններում։

Մենք հավատում ենք, որ սա ավարտ չէ, այլ գեղեցիկ ու մեծ թռիչքի սկիզբ։

Բարի երթ, Միլենա։ Թող առջևում լինեն միայն բարձր բեմեր, երկարատև ծափահարություններ և արժանի ճանաչում։

As One Chapter Ends, a New Stage Awaits: Milena Beglaryan Graduates from the Royal Conservatoire The Hague

For every musician, there comes a moment when years of discipline, sacrifice, and artistic discovery culminate in a single milestone. Graduation is often seen as an ending, yet for a performer, it is perhaps the truest beginning—a step from the practice room to the concert stage, from promise to possibility.

That moment has arrived for Armenian soprano Milena Beglaryan, who has graduated from the Royal Conservatoire The Hague, one of Europe's most respected conservatoires, celebrated for its tradition of artistic excellence and its commitment to developing musicians with distinctive voices and international aspirations.

Reflecting on this turning point, Beglaryan shared words that resonate with anyone who has stood between the comfort of the familiar and the excitement of the unknown:

Another chapter of my life has finished. It feels both sad and exciting. It feels like freedom, but at the same time like uncertainty. I feel sad that I won't see my classmates so often anymore, and I will miss everyone, but I'm also sure there will be new people. I have a deep curiosity about what comes next. I feel very open and am looking forward to everything life has in store for me. Officially, I have graduated.

There is remarkable honesty in these reflections. They capture the bittersweet emotions that accompany every meaningful farewell: gratitude for the people who have shaped the journey, the melancholy of leaving behind a cherished chapter, and the quiet confidence to embrace whatever lies beyond the next curtain.

For the Armenian community in the Netherlands, Milena Beglaryan's achievement carries an additional significance. Throughout her years of study, she has remained an active and valued presence within the community, lending her voice to cultural events, commemorations, and concerts that celebrate Armenian heritage and strengthen the bonds of a vibrant diaspora. Her performances have reflected not only artistic refinement but also a deep sense of cultural identity and commitment.

Artists often become ambassadors long before they appear on the world's great stages. Through music, they build bridges between cultures, preserve collective memory, and remind audiences that art has the power to transcend borders. Milena has already begun that journey.

Today, the diploma she receives represents far more than the completion of an academic programme. It marks the beginning of a professional path filled with new collaborations, new audiences, and new artistic horizons. Every accomplished career begins with a first step beyond the conservatoire's doors, and every great stage once belonged to someone taking that very first leap into the unknown.

The Dutch Diary (Nederlandse Dagboek) joins the Armenian community of the Netherlands in warmly congratulating Milena Beglaryan on this important milestone.

We wish her courage to pursue bold artistic choices, wisdom to remain true to her voice, and every success as she embarks on the next chapter of her career. May the years ahead bring inspiring collaborations, memorable performances, and the opportunity to share both her artistry and Armenia's rich musical heritage with audiences around the world.

Congratulations, Milena. The chapter has closed—but the performance is only just beginning.

«Ստեղծագործելու համար պետք է գնամ Հայաստան». Արեգ Նազարյանի անկեղծ զրույցը

Հարցազրույց երաժիշտ-երգահան Արեգ Նազարյանի հետ

Բրյուսելում բնակվող երաժիշտ, երգահան և հեղինակ-կատարող Արեգ Նազարյանը երկար տարիներ ստեղծագործում է՝ հավատարիմ մնալով հեղինակային երգի ժանրին և հայկական երաժշտական մտածողությանը։ Թեև արդեն ավելի քան երկու տասնամյակ ապրում է Բելգիայում, նրա ստեղծագործական ներշնչանքի հիմնական աղբյուրը շարունակում է մնալ Հայաստանը։

«Նիդերլանդական օրագրի» Բելգիայի թղթակից Լիանա Բալյանի հետ զրույցում Արեգ Նազարյանը պատմել է իր մանկության և երաժշտական ճանապարհի, Բելգիա տեղափոխվելու պատճառների, արտերկրում ստեղծագործելու դժվարությունների, հայկական մշակույթի ու հեղինակային երգի մասին։ Նա անդրադարձել է նաև «Կամար» դուետի գործունեությանը, իր ստեղծագործական ծրագրերին, հայրենիքի կարոտին, ինչպես նաև կիսվել իր երազանքով, որ իր երգերը շարունակեն ապրել իրենից հետո։

– Խնդրում եմ, պատմեք Ձեր մասին։ Որտե՞ղ եք ծնվել և մեծացել Հայաստանում։

– Ծնվել ու մեծացել եմ Երևանում։

– Ինչպե՞ս սկսվեց Ձեր երաժշտական ճանապարհը։

– Երբ հինգ տարեկան էի, հայրս մի օր տուն բերեց Վլադիմիր Վիսոցկու ձայներիզը։ Թեև ռուսերեն չէի հասկանում, նրա ձայնի, էներգիայի և կիթառի համադրությունն ինձ այնքան տպավորեց, որ հենց այդ ժամանակ ցանկացա մի օր ինքս էլ կիթառ վերցնել ձեռքս։

Հետագայում ուսանեցի կիթառի վարպետ Ավետիք Պետրոսյանի մոտ, ով ինձ փոխանցեց դասական կիթառի հանդեպ սերը։ Իմ սիրելի կոմպոզիտորներից են Ագուստին Բառիոսն ու Ֆրանցիսկո Տառեգան, որոնց ստեղծագործությունները մինչ օրս սիրով նվագում եմ։

– Ե՞րբ հասկացաք, որ երաժշտությունը լինելու է Ձեր կյանքի գլխավոր ուղին։

– Մինչև հիմա էլ չեմ հասկացել։ Երաժշտությունն ինձ ուղեկցում է անընդհատ, երբեմն նույնիսկ իմ կամքին հակառակ։ Այդպես է ստացվել։ Դա գիտակցված ընտրություն չէր, այլ ճանապարհ, որն ինքն իրեն բացվեց։

– Ո՞վ կամ ի՞նչն է ամենամեծ ազդեցությունն ունեցել Ձեր ստեղծագործական ձևավորման վրա։

– Ինչպես արդեն ասացի, առաջին հերթին՝ Վլադիմիր Վիսոցկին։ Բայց նաև բազմաթիվ հեղինակ-կատարողներ Ռուսաստանից, Հայաստանից և Հարավային Ամերիկայից, որտեղ հեղինակային երգի ավանդույթը նույնպես շատ զարգացած է։

Նոր կյանք Բելգիայում

– Ի՞նչն էր Ձեզ բերել Բելգիա։

– Ծնողական պարտականություններս։ Երբեք ցանկություն չեմ ունեցել հեռանալ Հայաստանից։ Բայց Բելգիայում պետք է ծնվեր իմ երեխան, և ես եկա այստեղ հայրություն անելու։

– Ե՞րբ տեղափոխվեցիք Բրյուսել։

– 2001 թվականին։

– Ինչպիսի՞ն էին առաջին տպավորությունները քաղաքից և երկրից։

– Ամեն ինչ խորթ ու օտար էր։ Միևնույն ժամանակ կարծում էի, որ ժամանակի ընթացքում կգտնեմ իմ տեղը։ Մինչև հիմա էլ փնտրում եմ։

Թեև այստեղ ունեմ տուն, պետական աշխատանք, ինչպես նաև դասավանդում եմ երաժշտություն և սպորտ, Բելգիայում շարունակում եմ ինձ զգալ հյուրանոցի բնակչի պես։

– Ի՞նչ դժվարությունների հանդիպեցիք որպես երաժիշտ նոր երկրում։

– Իմ երաժշտական ոճը բավական առանձնահատուկ է և նախատեսված է փոքրաթիվ լսարանի համար։ Ես հեղինակ-կատարող եմ և գրում եմ բացառապես հայերեն։

Անգամ Հայաստանում, որտեղ մարդիկ հայերեն են խոսում, հեղինակային երգն առանձնապես զանգվածային ժանր չէ։ Կան փառատոններ, համերգներ, ռադիո-հեռուստահաղորդումներ, որոնց մասնակցել եմ, սակայն այս արվեստի սիրահարները շատ չեն։

Բելգիայում, բնականաբար, այդ լսարանն էլ ավելի փոքր է, ինչով էլ պայմանավորված են իմ համերգների սակավաթիվ լինելը։

– Այսօր ինչպիսի՞ն է Ձեր ստեղծագործական կյանքը Բելգիայում։

– Ստեղծագործելու համար ես պետք է գնամ Հայաստան, հանդիպեմ ընկերներիս, ապրեմ հասարակության մեջ, զգամ երկրի շունչն ու տրամադրությունը։

Վերադառնալով Բելգիա՝ այդ ապրումները հաճախ վերածվում են երգերի։

– Ունե՞ք համերգներ կամ համագործակցություններ տեղացի երաժիշտների հետ։

– Բելգիայում համագործակցում եմ հրաշալի երգչուհի և ջութակահար Անուշ Տերտերյանի հետ։ Միասին ստեղծել ենք «Կամար» դուետը, որի կազմում բազմաթիվ համերգներ ենք ունեցել թե՛ Բելգիայում, թե՛ Հայաստանում։

Անուշի հետ աշխատելը շատ հեշտ ու հաճելի է։ Նրա երաժշտական մտածողությունը թույլ է տալիս արագ գտնել յուրաքանչյուր երգի լավագույն լուծումը։ Բացի այդ, մենք նույն արժեքների կրողներն ենք, և դա մեր համագործակցության ամուր հիմքն է։

Ստեղծագործություն և արվեստ

– Ինչպիսի՞ երաժշտություն եք ստեղծում և կատարում։

– Ես գրում եմ հեղինակային երգեր, որոնց հիմքում բանաստեղծական խոսքն է։ Երաժշտությունն ու խոսքերը գրում եմ ինքս և երգերը կատարում եմ կիթառի ուղեկցությամբ։

Թեմատիկան բազմազան է՝ լիրիկական, խոհափիլիսոփայական, քաղաքացիական, հայրենասիրական և այլ։

– Ինչպե՞ս է եվրոպական մշակութային միջավայրը ազդել Ձեր արվեստի վրա։

– Հեղինակային երգն իր էությամբ եվրոպական արվեստ է։ Այն գալիս է հին շրջանի թափառող երգասացներից, որոնցից ամենահայտնին Հոմերոսն է։ Միջնադարում նրանց անվանում էին բարդեր։

Այսօր այդ ավանդույթը Եվրոպայում կարծես մարել է։ Բայց մենք՝ հայերս, այն պահպանել ենք։

Ինչպես բազմաթիվ եվրոպական գրավոր աշխատություններ են պահպանվել հայկական թարգմանությունների շնորհիվ, այնպես էլ այսօր հայ բարդերը, կարելի է ասել, Եվրոպային վերադարձնում են իր մոռացված ավանդույթը։

– Ձեր ստեղծագործություններից ո՞րն եք համարում ամենահարազատը։

– Ունեմ մի երգ, որը կոչվում է «Ձիերի դրախտը»։ Այն ինձ համար առանձնահատուկ տեղ ունի։

– Աշխատո՞ւմ եք նոր նախագծերի վրա։

– Սեպտեմբերին Երևանում  ընկերներիս՝ Վախթանգ Հարությունյանի և Արմինե Հայրապետյանի հետ նախատեսում ենք համերգ, որի ընթացքում կներկայացնենք մեր երգերն ու մտորումները։

Հայկական ինքնություն և մշակույթ

– Ի՞նչ տեղ ունի հայկական երաժշտությունն ու մշակույթը Ձեր ստեղծագործական կյանքում։

– Կենտրոնական, առանցքային տեղ։

Ցանկանում եմ, որ իմ երգերը լինեն ոչ միայն հայերեն, այլև հայկական իրենց մտածողությամբ ու հնչողությամբ։ Հաճախ իմ ստեղծագործություններում օգտագործում եմ հայկական մեղեդայնություն։

Մեր ֆոլկլորը արվեստի ցանկացած ճյուղի, այդ թվում՝ երաժշտության համար, անսպառ աղբյուր է։

– Փորձո՞ւմ եք հայկական երաժշտությունն ու մշակույթը ներկայացնել եվրոպացի հանդիսատեսին։ Ի՞նչ արձագանք եք ստանում։

– Այո՛։ Թե՛ «Կամար» դուետով, թե՛ անհատական ելույթներով բազմիցս հանդես եմ եկել օտարազգի հանդիսատեսի առջև։

Այդ համերգները դառնում էին երաժշտական ճամփորդություն դեպի Հայաստանի պատմությունը, մշակույթն ու քաղաքակրթությունը։

Շատ հաճելի էր տեսնել, որ մարդիկ, չիմանալով հայերեն, մեծ հետաքրքրությամբ էին լսում և բաց էին մեր երաժշտության հանդեպ։

– Եթե մեկ երգով պետք է ներկայացնեիք Հայաստանը Բելգիայում, ո՞րը կընտրեիք։

– Դժվարանում եմ միայն մեկ ստեղծագործություն ընտրել։

Կնախընտրեի ներկայացնել «Արաքս» խմբի երաժշտական մշակումները՝ Կոմիտասի, Սայաթ-Նովայի և հայկական ժողովրդական երգերի հիման վրա։ Դրանք շատ գեղեցիկ կերպով արտահայտում են հայկական երաժշտության խորությունն ու ինքնությունը։

Անձնական դիտարկումներ

– Ի՞նչն է Ձեզ ամենաշատը պակասում Հայաստանից։

– Լեզուն, ընկերներիս շրջապատը, մեր ակումբային համերգները… և, իհարկե, սարերը։

– Իսկ ի՞նչն եք ամենաշատը սիրում Բրյուսելում։

– Կյանքի կանխատեսելիությունը։

– Որտե՞ղ եք Ձեզ ավելի շատ տանը զգում՝ Հայաստանում, թե՞ Բելգիայում։

– Միանշանակ Հայաստանում։

Ապագայի ծրագրեր

– Ո՞րն է Ձեր ամենամեծ երազանքը որպես երաժիշտ և հեղինակ-կատարող։

– Ունեմ երգեր, որոնք գրվել են շուրջ երեսուն տարի առաջ, և մարդիկ մինչ օրս երգում ու սիրում են դրանք։

Կուզեի, որ իմ երգերը ինձանից երկար ապրեն։

– Ի՞նչ խորհուրդ կտաք երիտասարդ հայերին, ովքեր ցանկանում են զբաղվել հեղինակային երգով։

– Շատ կարդացեք՝ թե՛ դասական, թե՛ ժամանակակից բանաստեղծների։ Հղկեք ձեր լեզուն, խոսքն ու բանաստեղծական մտածողությունը։

Եվ անպայման վարպետացեք կիթառի մեջ։ Լավ նվագելը նույնքան կարևոր է, որքան լավ երգ գրելը, որովհետև հենց կատարումն է, որ ամբողջական է դարձնում երգը։

Հարցազրույցը` «Նիդերլանդական օրագրի» Բելգիայի թղթակից
Լիանա Բալյանի

Այսօր իր ծննդյան 75-ամյակն է նշում Գերաշնորհ Տեր Խաժակ Արքեպիսկոպոս Պարսամյանը

 

Այսօր իր ծննդյան 75-ամյակն է նշում  Գերաշնորհ Տեր Խաժակ Արքեպիսկոպոս Պարսամյանը՝ Հայ Առաքելական Սուրբ Եկեղեցու նվիրյալ սպասավորներից մեկը, որի հոգևոր, ազգային և դիվանագիտական առաքելությունը տասնամյակներ շարունակ կարևոր դեր է ունեցել հայ եկեղեցական և համայնքային կյանքի զարգացման գործում։

Ծնված լինելով 1951 թվականի հուլիսի 4-ին Արևմտյան Հայաստանի Արաբկիր քաղաքում՝ Խաժակ Պարսամյանը դեռ պատանի հասակից ընտրեց հոգևոր ծառայության ճանապարհը։ Նա կրթություն ստացավ Ստամբուլի Սուրբ Խաչ ճեմարանում, ապա՝ Երուսաղեմի Սուրբ Հակոբյանց միաբանության Ժառանգավորաց ճեմարանում։ 1971 թվականին ձեռնադրվեց կուսակրոն քահանա, 1973 թվականին ստացավ վարդապետական աստիճան, իսկ հետագայում իր աստվածաբանական գիտելիքները հարստացրեց ԱՄՆ-ի և Եվրոպայի հեղինակավոր կրթական հաստատություններում։

Նրա ծառայության կարևորագույն փուլերից մեկը սկսվեց 1990 թվականին, երբ ընտրվեց Ամերիկայի Հայոց Արևելյան թեմի առաջնորդ։ Մոտ երեք տասնամյակ նա առաջնորդեց թեմը՝ համախմբելով հավատացյալներին, խթանելով կրթական, մշակութային և բարեգործական նախաձեռնությունները, ամրապնդելով Հայ Առաքելական Եկեղեցու հեղինակությունը և խորացնելով միջեկեղեցական համագործակցությունը։

2018 թվականից Խաժակ Արքեպիսկոպոս Պարսամյանը ծառայում է որպես Արևմտյան Եվրոպայի Հայրապետական պատվիրակ և Հայ Առաքելական Եկեղեցու ներկայացուցիչ Սուրբ Աթոռում՝ շարունակելով իր պատասխանատու առաքելությունը միջազգային եկեղեցական և դիվանագիտական շրջանակներում։ Նրա գործունեությունը մշտապես ուղղված է եղել երկխոսության, խաղաղության, քրիստոնեական արժեքների պահպանման և աշխարհասփյուռ հայության միասնականության ամրապնդմանը։

«Նիդերլանդական օրագիրը» առանձնահատուկ գնահատանքով է վերաբերվում Նորին Գերաշնորհի հետ ձևավորված համագործակցությանը։ Տարիների ընթացքում Սրբազան Հայրը մշտապես ցուցաբերել է բաց, անմիջական և վստահելի վերաբերմունք՝ կարևորելով հայկական լրատվամիջոցների դերը սփյուռքում ազգային ինքնության, եկեղեցական կյանքի և համազգային արժեքների պահպանման գործում։ Նրա աջակցությունն ու պատրաստակամությունը հնարավորություն են տվել մեր ընթերցողին ներկայացնելու ոչ միայն պաշտոնական իրադարձությունները, այլև Հայ Առաքելական Եկեղեցու առաքելության խորքային գաղափարներն ու արժեքները։

Այս փոխադարձ վստահության վրա հիմնված համագործակցությունը մեզ համար մեծ պատասխանատվություն և պատիվ է։ Այն ևս մեկ անգամ վկայում է, որ եկեղեցին և պատասխանատու լրատվամիջոցը կարող են միասին ծառայել նույն նպատակին՝ հայ մարդու, հայ համայնքի և ազգային արժեքների պահպանմանն ու զորացմանը։

 Գերաշնորհ Տեր Խաժակ Արքեպիսկոպոս Պարսամյանի 75-ամյա հոբելյանը միայն անձնական տոն չէ։ Այն առիթ է արժևորելու մի ամբողջ կյանքի ծառայություն, որը նվիրված է եղել Աստծուն, Հայ Եկեղեցուն և հայ ժողովրդին։

«Նիդերլանդական օրագրի» խմբագրակազմը սրտանց շնորհավորում է Սրբազան Հորը ծննդյան 75-ամյակի առթիվ՝ մաղթելով ամուր առողջություն, անսպառ զորություն, խաղաղություն և Աստծո առատ օրհնությունը, որպեսզի երկար տարիներ շարունակի իր լուսավոր և ազգանվեր առաքելությունը՝ ի փառս Հայ Առաքելական Սուրբ Եկեղեցու և ի բարօրություն հայ ժողովրդի։

Pontifical Legation Western Europe

Արևմտյան Եվրոպայի Հայրապետական Պատվիրակության տարբեր համայնքների սրտագին շնորհավորանքները Գերշ․ Տեր Խաժակ Արքեպիսկոպոս Պարսամյանի նշանակալից հոբելյանի կապակցությամբ։

Heartfelt congratulations from the various communities of the Pontifical Legation of Western Europe on the occasion of the significant jubilee of His Eminence Archbishop Khajag Barsamian.

His Eminence Archbishop Khajag Barsamian Celebrates His 75th Birthday

Today, His Eminence Archbishop Khajag Barsamian celebrates his 75th birthday. He is one of the devoted servants of the Armenian Apostolic Holy Church, whose spiritual, national, and diplomatic ministry has played a significant role in the development of Armenian ecclesiastical and community life for decades.

Born on July 4, 1951, in Arabkir, Western Armenia, Archbishop Barsamian chose the path of spiritual service from an early age. He received his education at the Holy Cross Seminary in Istanbul and later at the Seminary of the Brotherhood of St. James in Jerusalem. He was ordained a celibate priest in 1971, earned the rank of Vartabed (Archimandrite) in 1973, and subsequently continued his theological studies at distinguished academic institutions in the United States and Europe.

One of the most significant chapters of his ministry began in 1990, when he was elected Primate of the Eastern Diocese of the Armenian Church of America. For nearly three decades, he faithfully led the Diocese, uniting the faithful, promoting educational, cultural, and charitable initiatives, strengthening the mission of the Armenian Apostolic Church, and fostering ecumenical and interchurch relations.

Since 2018, Archbishop Khajag Barsamian has served as the Pontifical Legate for Western Europe and Representative of the Armenian Apostolic Church to the Holy See, continuing his important mission within international ecclesiastical and diplomatic circles. Throughout his ministry, he has consistently worked to promote dialogue, peace, Christian values, and the unity of Armenians throughout the world.

The editorial team of Dutch Diary (Niderlandakan Oragir) holds in high esteem the close and constructive cooperation established with His Eminence. Over the years, Archbishop Barsamian has demonstrated openness, sincerity, and trust, recognizing the important role of Armenian media in the Diaspora in preserving national identity, promoting the life of the Church, and safeguarding our shared spiritual and cultural heritage. His support and willingness to cooperate have enabled our readers to gain a deeper understanding not only of official Church events but also of the profound mission and enduring values of the Armenian Apostolic Church.

This relationship, built on mutual trust and respect, is both an honor and a responsibility for our publication. It is a testament to the fact that the Church and responsible journalism can work hand in hand in service of the same noble purpose—the strengthening of Armenian communities, the preservation of national values, and the spiritual enrichment of our people.

The 75th jubilee of His Eminence Archbishop Khajag Barsamian is far more than a personal milestone. It is an opportunity to honor a lifetime devoted to God, the Armenian Church, and the Armenian nation.

The editorial staff of Dutch Diary (Niderlandakan Oragir) extends its heartfelt congratulations to His Eminence on the occasion of his 75th birthday, wishing him good health, abundant strength, enduring peace, and God's richest blessings, so that he may continue his distinguished and devoted ministry for many years to come, to the glory of the Armenian Apostolic Holy Church and for the benefit of the Armenian people.

Ռուսական ցարը՝ Անտվերպենի կենտրոնում, որին կերտել է հայազգի քանդակագործը

 ԱՅԴ ՄԱՍԻՆ ԵՐԵՎԻ ՉԳԻՏԵԻՔ

04.07.2026/Նիդ.օրագիր/Hay Azian

Անտվերպենը զբոսաշրջիկներին հայտնի է իր Մայր տաճարով, Ռուբենսի արվեստով, Շելդա գետի նավահանգստով և ադամանդի համաշխարհային կենտրոնի համբավով։ Սակայն քաղաքի հին թաղամասերից մեկում կա մի հուշարձան, որն անակնկալի է բերում նույնիսկ շատ բելգիացիների։ Կլոստրոստրատ (Kloosterstraat) փողոցի փոքրիկ այգում ամբողջ հասակով կանգնած է Ռուսաստանի ամենահայտնի ցարի՝ Պյոտր Առաջինի՝ Պետրոս Մեծի բրոնզե արձանը։

Առաջին հարցը, որ ծագում է յուրաքանչյուրի մոտ, բնական է. ինչո՞ւ հենց Անտվերպենում և ինչո՞ւ հենց այստեղ։

Պատասխանը մեզ տեղափոխում է ավելի քան երեք դար հետ։

Մի ցար, որը Եվրոպա էր եկել սովորելու

1717 թվականի ապրիլին Պյոտր Առաջինը եվրոպական իր երկրորդ մեծ ճանապարհորդության ընթացքում այցելեց Անտվերպեն։ Նա Եվրոպա չէր եկել տարածքներ նվաճելու կամ ռազմական դաշինքներ կնքելու։ Նրա գլխավոր նպատակը գիտելիք ձեռք բերելն էր։ Նա ցանկանում էր ուսումնասիրել եվրոպական նավաշինությունը, առևտուրը, նավահանգիստների կազմակերպումը, արհեստները և պետական կառավարման փորձը՝ այն ամենը, ինչը կարող էր օգտակար լինել Ռուսաստանը ժամանակակից պետության վերածելու գործում։

Հետաքրքիր է, որ իր արտասահմանյան ճանապարհորդությունների ընթացքում Պյոտրը հաճախ ներկայացվում էր որպես «Պյոտր Միխայլով»։ Այս անունը նրան հնարավորություն էր տալիս հնարավորինս ազատ շրջել, այցելել գործարաններ, նավաշինարաններ և զրուցել վարպետների հետ՝ առանց պետական արարողակարգի կաշկանդումների։ Սակայն նրա երկու մետրին մոտ հասակը, խառնվածքն ու մեծ շքախումբը շատ արագ բացահայտում էին, թե իրականում ով է այդ «անհայտ ճանապարհորդը»։

Այդ տարիներին Անտվերպենը Եվրոպայի կարևորագույն առևտրային և ծովային կենտրոններից էր։ Պատմական աղբյուրների համաձայն՝ Պյոտր Առաջինը ժամանակավորապես կանգ է առել Սուրբ Միքայելի աբբայությունում, որն այսօր այլևս գոյություն չունի։ Հենց այդ վայրի դիմացի փոքրիկ այգում էլ 1998 թվականի հոկտեմբերի 7-ին կանգնեցվեց նրա արձանը՝ ի հիշատակ 1717 թվականի այդ պատմական այցի։

Հուշարձանը խորհրդանշական լուծում ունի։ Ցարը կանգնած է նավի տախտակամած հիշեցնող պատվանդանի վրա, որի մակերեսին փորագրված է կողմնացույցը։ Պատվանդանին հոլանդերեն և ռուսերեն գրված է. «1717 թվականին այստեղ ոտք դրեց ռուսական ցար Պյոտր Մեծը»։

Այսպիսով, Անտվերպենի այս հուշարձանը ոչ թե կայսրության փառաբանություն է, այլ քաղաքի պատմության մի հետաքրքիր էջի հիշեցում՝ մի այցի, որը տեղի է ունեցել ավելի քան 300 տարի առաջ։

Հայկական ձեռագիր՝ Եվրոպայի կենտրոնում

Քչերը գիտեն, որ այս հուշարձանի հեղինակը հայազգի աշխարհահռչակ քանդակագործ Գեորգի Վարդանի Ֆրանգուլյանն է։

Նա ծնվել է 1945 թվականի մայիսի 29-ին Թբիլիսիում՝ հայկական ընտանիքում։ Հետագայում տեղափոխվել է Մոսկվա, որտեղ ձևավորվել է որպես ժամանակակից մոնումենտալ արվեստի ամենաճանաչված ներկայացուցիչներից մեկը։

Ֆրանգուլյանի ստեղծագործական աշխարհագրությունը տպավորիչ է։ Նրա հեղինակած հուշարձաններն ու քանդակները կարելի է հանդիպել Ռուսաստանի, Բելգիայի, Իտալիայի, Ուկրաինայի և այլ երկրների քաղաքներում։

Բրյուսելի Լակեն թաղամասում է կանգնած նրա կերտած Ալեքսանդր Պուշկինի արձանը, Անտվերպենում՝ Պյոտր Առաջինի հուշարձանը, Օդեսայում՝ Իսահակ Բաբելի արձանը, Եկատերինբուրգում՝ Ռուսաստանի առաջին նախագահ Բորիս Ելցինի հուշարձանը, իսկ Մոսկվայում՝ Արամ Խաչատրյանի, Բուլատ Օկուջավայի, Իոսիֆ Բրոդսկու և այլ նշանավոր մշակութային գործիչների հուշարձանները։ Նրա ամենանշանակալի ստեղծագործություններից է նաև «Վշտի պատ» հուշահամալիրը, որը նվիրված է ստալինյան բռնաճնշումների զոհերի հիշատակին։ Իսկ Վենետիկի լագունում, Սան Միքելե կղզու դիմաց, տեղադրված է նրա յուրօրինակ «Դանթեի նավակը» քանդակային կոմպոզիցիան, որը դարձել է քաղաքի ժամանակակից արվեստի ուշագրավ խորհրդանիշներից։

Ֆրանգուլյանի ստեղծագործություններին բնորոշ է այն, որ նա երբեք պարզապես դիմանկար չի կերտում։ Նա փորձում է բացահայտել մարդու ներաշխարհը, բնավորությունն ու պատմական առաքելությունը։ Անտվերպենի Պյոտր Առաջինն էլ ներկայացված է ոչ թե որպես նվաճող, այլ որպես ճանապարհորդ և բարեփոխիչ՝ մարդ, որի հայացքը կարծես ուղղված է դեպի ծովը, դեպի նոր գաղափարների աշխարհը։

Այսօր հազարավոր զբոսաշրջիկներ անցնում են այս արձանի կողքով, լուսանկարվում և շարունակում ճանապարհը՝ հաճախ չիմանալով, թե ինչ պատմություն է թաքնված այդ բրոնզե կերպարի հետևում։

Իսկ հայ այցելուների համար այս հուշարձանն ունի ևս մեկ խորհուրդ։ Այն հիշեցնում է, որ Եվրոպայի մշակութային կենտրոններից մեկում կանգնած այս ստեղծագործությունը կերտել է հայազգի արվեստագետը, որի գործերը վաղուց դարձել են համաշխարհային մշակութային ժառանգության մի մասը։

Անտվերպենի այս փոքրիկ այգում կարծես հանդիպում են երեք մշակույթներ՝ բելգիականը, ռուսականը և հայկականը։ Մեկը պահպանել է պատմական հիշողությունը, մյուսը ներկայացնում է պատմության հայտնի դեմքին, իսկ երրորդը՝ հայ արվեստագետի ստեղծագործական տաղանդի միջոցով, այդ պատմությունը դարձրել է տեսանելի և կենդանի։ Ֆրանգուլյանը հայ քանդակագործներից այն եզակիներից է, որի ստեղծագործությունները կանգնած են եվրոպական մի քանի մայրաքաղաքներում և դարձել են այդ քաղաքների հանրային տարածքի անբաժանելի մասը։

Երբ հաջորդ անգամ քայլեք Կլոստրոստրատ փողոցով, մի շտապեք անցնել այս հուշարձանի կողքով մտածեք թե ինչպես արվեստը կարող է դարեր անց միավորել ժողովուրդներին և պահպանել պատմության հիշողությունը, իսկ հայկական հետքն իրոք ամենուր է:

YOU PROBABLY DIDN'T KNOW THIS

The Russian Tsar in the Heart of Antwerp – Sculpted by an Armenian Artist

04.07.2026 / Dutch Diary /Hay Azian

Antwerp is famous for its Cathedral of Our Lady, the artistic legacy of Rubens, the Port of Antwerp on the River Scheldt, and its reputation as the world's diamond capital. Yet, in one of the city's historic neighborhoods stands a monument that surprises even many Belgians. In a small park on Kloosterstraat stands a life-size bronze statue of one of Russia's most renowned rulers—Tsar Peter I, better known as Peter the Great.

The first question that naturally comes to mind is: Why Antwerp? And why here?

The answer takes us back more than three centuries.

A Tsar Who Came to Europe to Learn

In April 1717, during his second major journey across Europe, Peter the Great visited Antwerp. He did not come to conquer lands or negotiate military alliances. His primary purpose was to learn. He wanted to study European shipbuilding, trade, the organization of ports, craftsmanship, and methods of public administration—everything that could help transform Russia into a modern state.

Interestingly, during his travels abroad, Peter often used the name "Pyotr Mikhailov." This allowed him to move around more freely, visit shipyards and workshops, and speak directly with craftsmen without the constraints of royal protocol. However, his nearly two-meter height, energetic personality, and large entourage quickly revealed the true identity of the "unknown traveler."

At that time, Antwerp was one of Europe's leading commercial and maritime centers. According to historical sources, Peter the Great stayed for a short time at St. Michael's Abbey, which no longer exists today. On October 7, 1998, a monument was erected in the small park opposite the former abbey to commemorate his historic visit of 1717.

The monument itself is rich in symbolism. Peter stands on a pedestal resembling the deck of a ship, decorated with a compass rose. An inscription in Dutch and Russian reads: "In 1717, Tsar Peter the Great set foot here."

Thus, the monument in Antwerp is not a glorification of the Russian Empire but rather a reminder of an interesting chapter in the city's own history—a visit that took place more than 300 years ago.

An Armenian Signature in the Heart of Europe

Few people know that the monument was created by the world-renowned sculptor of Armenian origin, Georgy Vartan Frangulyan.

Born in Tbilisi on May 29, 1945, into an Armenian family, Frangulyan later moved to Moscow, where he became one of the leading masters of contemporary monumental sculpture.

His artistic legacy spans numerous countries, including Russia, Belgium, Italy, Ukraine, and beyond.

Among his best-known works are the monument to Alexander Pushkin in Brussels' Laeken district, Peter the Great in Antwerp, Isaac Babel in Odesa, Boris Yeltsin in Yekaterinburg, and monuments in Moscow dedicated to Aram Khachaturian, Bulat Okudzhava, Joseph Brodsky, and other distinguished cultural figures. He is also the author of the monumental Wall of Grief, dedicated to the victims of Stalinist repression. Another remarkable work is The Barque of Dante, installed in the Venetian Lagoon opposite the island of San Michele.

Frangulyan's sculptures are never merely portraits. He seeks to reveal the inner world, character, and historical mission of each individual. His Peter the Great in Antwerp is portrayed not as a conqueror, but as a traveler and reformer whose gaze seems fixed upon the sea—the gateway to new ideas.

Today, thousands of visitors pass by the monument, take photographs, and continue on their way, often unaware of the fascinating story behind the bronze figure.

For Armenian visitors, however, the monument carries another meaning. It is a reminder that this remarkable work in one of Europe's great cultural cities was created by an Armenian artist whose sculptures have become part of the world's cultural heritage.

In this small Antwerp park, three cultures seem to meet: Belgian, Russian, and Armenian. One preserves historical memory, another represents a major historical figure, while the third, through the talent of an Armenian sculptor, transforms history into enduring art. Frangulyan is among the few Armenian sculptors whose works stand in several European capitals and have become an integral part of their public spaces.

The next time you walk along Kloosterstraat, don't simply pass by this monument. Pause for a moment and reflect on how art can unite nations across centuries and preserve historical memory. The Armenian imprint, indeed, can be found almost everywhere.

ВЫ, ВЕРОЯТНО, НЕ ЗНАЛИ ОБ ЭТОМ

Русский царь в центре Антверпена, памятник которому создал армянский скульптор

04.07.2026 / «Нидерландский дневник» /Hay Azian

Антверпен известен своим Собором Богоматери, творческим наследием Рубенса, портом на реке Шельда и статусом мировой столицы алмазов. Однако в одном из исторических кварталов города находится памятник, который удивляет даже многих бельгийцев. В небольшом сквере на улице Клостерстрат (Kloosterstraat) стоит бронзовая статуя в полный рост одного из самых известных российских правителей — царя Петра I, Петра Великого.

Первый вопрос, который возникает у каждого: почему именно Антверпен и почему именно здесь?

Ответ переносит нас более чем на три столетия назад.

Царь, приехавший в Европу учиться

В апреле 1717 года, во время своего второго большого путешествия по Европе, Пётр I посетил Антверпен. Он приехал не для завоеваний и не для заключения военных союзов. Его главной целью было обучение. Он стремился изучить европейское кораблестроение, торговлю, организацию портов, ремёсла и систему государственного управления — всё то, что могло помочь превратить Россию в современное государство.

Любопытно, что во время зарубежных поездок Пётр часто представлялся как «Пётр Михайлов». Это позволяло ему свободнее посещать верфи, мастерские и беседовать с мастерами без придворного этикета. Однако его почти двухметровый рост, энергичный характер и многочисленная свита быстро раскрывали личность «неизвестного путешественника».

В начале XVIII века Антверпен был одним из важнейших торговых и морских центров Европы. Согласно историческим источникам, Пётр I некоторое время останавливался в аббатстве Святого Михаила, которое до наших дней не сохранилось. Именно напротив этого места 7 октября 1998 года был установлен памятник в честь исторического визита русского царя в 1717 году.

Памятник наполнен символикой. Пётр стоит на постаменте, напоминающем палубу корабля, украшенную изображением розы ветров. На постаменте на русском и нидерландском языках выгравированы слова: «В 1717 году здесь ступил на землю русский царь Пётр Великий».

Таким образом, памятник в Антверпене — это не прославление Российской империи, а напоминание об интересной странице истории самого города.

Армянский след в сердце Европы

Мало кто знает, что автор памятника — всемирно известный скульптор армянского происхождения Георгий Вартанович Франгулян.

Он родился 29 мая 1945 года в Тбилиси в армянской семье, а позднее переехал в Москву, где стал одним из крупнейших мастеров современной монументальной скульптуры.

Его произведения украшают города России, Бельгии, Италии, Украины и других стран.

Среди наиболее известных работ Франгуляна — памятник Александру Пушкину в брюссельском районе Лакен, памятник Петру Великому в Антверпене, памятник Исааку Бабелю в Одессе, памятник Борису Ельцину в Екатеринбурге, памятники Араму Хачатуряну, Булату Окуджаве, Иосифу Бродскому и другим выдающимся деятелям культуры в Москве. Он также является автором мемориала «Стена скорби», посвящённого жертвам сталинских репрессий. Особое место занимает и композиция «Ладья Данте», установленная в Венецианской лагуне напротив острова Сан-Микеле.

Для творчества Франгуляна характерно стремление раскрыть внутренний мир человека, его характер и историческую миссию. Поэтому Пётр I в Антверпене изображён не как завоеватель, а как путешественник и реформатор, устремивший взгляд к морю — символу новых знаний и открытий.

Сегодня тысячи туристов проходят мимо памятника, фотографируются и продолжают прогулку, зачастую даже не подозревая, какую историю хранит эта бронзовая фигура.

Для армянских посетителей этот памятник имеет ещё одно значение. Он напоминает о том, что это произведение искусства в одном из культурных центров Европы создано армянским мастером, чьи работы давно стали частью мирового культурного наследия.

В этом небольшом антверпенском сквере словно встречаются три культуры — бельгийская, русская и армянская. Одна хранит историческую память, другая представляет выдающуюся историческую личность, а третья — благодаря таланту армянского скульптора — делает эту историю зримой и живой. Франгулян — один из немногих армянских скульпторов, чьи произведения установлены в нескольких европейских столицах и стали неотъемлемой частью их городского пространства.

Если вам доведётся пройти по улице Клостерстрат, не спешите проходить мимо этого памятника. Остановитесь на мгновение и задумайтесь о том, как искусство способно соединять народы сквозь века и сохранять историческую память. Армянский след действительно можно встретить повсюду.