1925 Թվականի հետաքրքիր քարտեզը՝ Կովկասի և Մերձավոր Արևելքի քաղաքական պատկերի արտացոլումը

 

Պատմական քարտեզները հաճախ ավելին են պատմում, քան պարզապես սահմաններ և տեղանուններ. դրանք արտացոլում են ժամանակաշրջանի քաղաքական հույսերը, կոնֆլիկտները և ընկալումները: 1925 թվականին ամերիկյան George F. Cram Company-ի հրատարակած քարտեզը՝ վերնագրված "Asia Minor: Showing Turkey, Georgia, Azerbaijan, and Armenia. Also, international mandates of Iraq, Syria, and Palestine", հենց այդպիսի հետաքրքիր օրինակ է: Այն ցույց է տալիս Կովկասի տարածաշրջանը առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո, երբ արևմտյան աշխարհը դեռ չէր ընդունել Խորհրդային Միության գերիշխանությունը այդ հողերում:

davidrumsey.com

Asia Minor : Showing Turkey, Georgia, Azerbaijan, and Armenia. Also, international mandates of Iraq, Syria, and Palestine. - David Rumsey Historical Map Collection

Քարտեզի Համատեքստը և Նշանակությունը

1920-ականների սկզբին Կովկասը դեռ թարմ հիշողություններ ուներ անկախության կարճ շրջանից: 1918-1920 թվականներին գոյություն ունեցած Վրաստանի, Հայաստանի և Ադրբեջանի դեմոկրատական հանրապետությունները 1920-1921 թվականներին խորհրդայնացվել էին և մտել Խորհրդային Միության կազմի մեջ: Սակայն ամերիկյան քարտեզագիրները, ինչպես George F. Cram-ը, ով մեծ անուն էր ատլասների և ուսումնական քարտեզների ոլորտում, հաճախ անտեսում էին այդ փոփոխությունները: Քարտեզը չի նշում "Soviet" բառը և երեք երկրները ներկայացնում է որպես առանձին պետություններ՝ տարբեր գույներով գունավորված: Սա արտացոլում է արևմտյան "non-recognition" քաղաքականությունը, որտեղ ԽՍՀՄ-ը համարվում էր ժամանակավոր երևույթ մինչև 1930-ականները:

Քարտեզը չափերով 26 x 36 սմ է և ընդգծում է նաև Մերձավոր Արևելքի միջազգային մանդատները՝ Իրաքը (բրիտանական), Սիրիան (ֆրանսիական) և Պաղեստինը (բրիտանական), որոնք ստեղծվել էին Լիգայի ազգերի կողմից առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո: Այս տարրերը ցույց են տալիս քարտեզի ավելի լայն համատեքստը՝ որպես Օսմանյան կայսրության փլուզման և նոր սահմանների ձևավորման արտացոլում:

Մանրամասն Սահմանները և Առանձնահատկությունները

Քարտեզի կենտրոնում Թուրքիան (Turkey) դեղնավուն գույնով է, համապատասխանելով Լոզանի պայմանագրի (1923) սահմաններին: Այնուամենայնիվ, Կովկասի սահմանները հետաքրքիր տարբերություններ ունեն ժամանակակիցներից.

• Հայաստանը (Armenia)՝ գունավորված կանաչով, ցույց է տրված ավելի ընդարձակ տարածքով, քան խորհրդային ժամանակաշրջանում: Արևմտյան սահմանը Թուրքիայի հետ ներառում է Կարսը (Kars), Արդահանը (Ardahan), Օլթին (Olti) և մասամբ Արտվինը (Artvin)՝ հիշեցնելով Սևրի պայմանագրի (1920) առաջարկները, որոնք չիրականացան: Հարավ-արևմուտքում ներառված են Սուրմալուն (Igdir), Արարատ լեռը և Բայազետը (Doğubayazıt): Արևելքում Զանգեզուրը (Zangezur, այժմյան Սյունիք) ամբողջությամբ հայկական է, իսկ Լեռնային Ղարաբաղը (Nagorno-Karabakh) հաճախ ցույց է տրվում Հայաստանի կազմում կամ որպես հայկական մեծամասնությամբ տարածք: Նախիջևանը (Nakhichevan) առանձին էնկլավ է, բայց կապված Ադրբեջանի հետ՝ Զանգեզուրի միջոցով չխզված:
• Վրաստանը (Georgia)՝ վարդագույնով, հյուսիսում սահմանակից է Ռուսաստանին (ԽՍՀՄ), ներառելով Աբխազիան և Հարավային Օսիան: Հարավում սահմանը Հայաստանի հետ անցնում է Լոռիի և Բորչալուի (այժմյան Թաշիր և Գուգարք) շրջաններով: Արևելքում՝ Ադրբեջանի հետ, սահմանը համեմատաբար հանգիստ է, անցնելով Գանձակի (Ganja) մոտակայքով:
• Ադրբեջանը (Azerbaijan)՝ մանուշակագույնով, կենտրոնացած է Բաքվի և Կասպից ծովի շուրջ: Արևմուտքում սահմանը Հայաստանի հետ չի ներառում Զանգեզուրը կամ Ղարաբաղը ամբողջությամբ: Նախիջևանը նշված է որպես Ադրբեջանի մաս, բայց ոչ միշտ կապված հիմնական տարածքի հետ: Հյուսիսում սահմանակից է Դաղստանին:

Քարտեզը նաև ցույց է տալիս երկաթուղիներ, գետեր և լեռնաշղթաներ, ինչպես Կովկասյան լեռները, որոնք բնական սահմաններ են ձևավորում: Մանդատային տարածքները գունավորված են տարբեր երանգներով՝ ընդգծելով բրիտանական և ֆրանսիական վերահսկողությունը:

Պատմական Դասեր և Արդիականություն

Այս քարտեզը ոչ միայն փաստաթուղթ է 1920-ականների արևմտյան տեսակետից, այլև հիշեցում Կովկասի բարդ սահմանային վեճերի մասին: Այսօր, երբ տարածաշրջանում շարունակվում են կոնֆլիկտները Ղարաբաղի և այլ տարածքների շուրջ, նման փաստաթղթերը օգնում են հասկանալ, թե ինչպես են սահմանները ձևավորվել քաղաքական որոշումներով, այլ ոչ թե միայն էթնիկ կամ պատմական հիմքերով: George F. Cram-ի աշխատանքը, որը շարունակվել է մինչև 20-րդ դարի կեսը, ցույց է տալիս, թե ինչպես են քարտեզները կարող լինել քարոզչության գործիքներ կամ հույսի խորհրդանիշներ:

Այսպիսի քարտեզները հասանելի են թվայնացված տարբերակներով, ինչպես David Rumsey Map Collection-ում, և կարող են ոգեշնչել հետազոտողներին ու պատմաբաններին խորանալու տարածաշրջանի անցյալում:

Կինոյի մեծ վարպետի ծննդյան օրն է.Արտավազդ Փելեշյան. Տիեզերական մոնտաժի պոետը

 

22.02.2026/Նիդ.օրագիր

Նիդերլանդական օրագրի բարեկամների աստղաբույլում իր առանձնահատուկ ու արժանավոր տեղն ունի Նորայր Զուլոյանի (Norayr Zuloyan ) ղեկավարած «Ինտերկապ» բարեգործական հասարակական կազմակերպությունը։ Մեր բարեկամությունը ձևավորվել է ոչ միայն համատեղ նախաձեռնությունների, այլև ընդհանուր արժեհամակարգի հիման վրա՝ հայրենասիրության, մշակույթի պահպանման և ազգային հիշողության հանդեպ պատասխանատվության գիտակցումով։

«Ինտերկապի» եռանդուն ջանքերի և նվիրումի շնորհիվ Նիդերլանդների Ասեն քաղաք տեղափոխվեց և տեղադրվեց Հայոց ցեղասպանության զոհերին նվիրված առաջին խաչքար հուշարձանը՝ դառնալով հիշողության, արժանապատվության և պատմական արդարության խորհրդանիշ։ Եվրոպական տարբեր քաղաքներում տեղադրված հուշարձաններն ու կյանքի կոչված բազմաթիվ այլ նախաձեռնություններ վկայում են կազմակերպության հետևողական, սկզբունքային և առաքելական գործունեության մասին։ Սակայն այդ մասին չէ թեման։

ԻՆՏԵՐԿԱՊԸ սահմանել է «Լոռվա ասպետ» պատվավոր կոչումը, որին մինչ օրս արժանացել են 33 պատվարժան անհատներ՝ իրենց գործունեությամբ Լոռու և ընդհանրապես հայ մշակույթի ու հանրային կյանքի մեջ նշանակալի հետք թողած մարդիկ։

Այսօր «Լոռվա ասպետներից» մեկի՝ աշխարհահռչակ վավերագրական կինոռեժիսոր, սցենարիստ և դերասան, համաշխարհային կինեմատոգրաֆիայի դասական Արտավազդ Փելեշյանի ծննդյան օրն է։

Հայաստանի ժողովրդական արտիստ, Ռուսաստանի արվեստի վաստակավոր գործիչ, Հայկական ԽՍՀ պետական մրցանակի դափնեկիր, Ռուսաստանի կինեմատոգրաֆիստների միության անդամ, Ֆրանսիայի SCAM-ի անդամ՝ նա իր ստեղծագործական ուղով դարձել է հայ և համաշխարհային մշակույթի հարստացման վառ ու անժամանցելի խորհրդանիշ։ Նրա ֆիլմերը պարզապես կինո չեն․ դրանք մտածողության ձև են, ժամանակի ու հավերժության միջև խորունկ երկխոսություն, մարդկային հիշողության ու զգացողության եզակի արտահայտություն։

Մեր բարեկամությունը «Ինտերկապի» հետ նաև այսպիսի մեծությունների արժևորումն ու մեծարումը կիսելու գիտակցված ընտրություն է։ Երբ գնահատվում են մշակույթի հսկաները, երբ արվեստը դառնում է ազգային ինքնության ամրակուռ հենասյուն, այնտեղ են ձևավորվում իսկական ու ամուր բարեկամություններ։

Սրտանց շնորհավորում ենք Մաեստրոյին՝ ծննդյան տարեդարձի առիթով` մաղթելով առողջություն, ստեղծագործական նոր վերելքներ և անսպառ ներշնչանք։

Նրա ստեղծագործական ճանապարհը հայ և համաշխարհային մշակույթի հարստացման վառ օրինակ է։

Շնորհավոր ծնունդդ, Մաեստրո՛

Մեծ սիրով ներկայացնում ենք Նիդերլանդական օրագրի ակնարկը` կինոյի մեծ վարպետի մասին։

Արտավազդ Փելեշյան. Տիեզերական մոնտաժի պոետը

Համաշխարհային վավերագրական կինոյի պատմության մեջ կան անուններ, որոնք չեն տեղավորվում ոչ մի հոսանքի, ոչ մի դպրոցի սահմաններում։ Արտավազդ Փելեշյանը նրանցից է։ Նրա կինոն ոչ թե պատմում է, այլ խորհում։ Ոչ թե արձանագրում է իրականությունը, այլ վերաձևակերպում այն՝ վերածելով տիեզերական ռիթմի, ժամանակի և մարդու ճակատագրի մասին փիլիսոփայական մեդիտացիայի։

Փելեշյանի արվեստի առանցքը մոնտաժն է՝ սակայն ոչ դասական իմաստով։ Եթե խորհրդային մոնտաժի ավանդույթը՝ սկսած Սերգեյ Էյզենշտեյն-ից մինչև Ձիգա Վերտով, կառուցված էր կադրերի բախման, գաղափարական լարում ստեղծելու վրա, ապա Փելեշյանը ձևակերպեց իր տեսությունը՝ «հեռավորության մոնտաժ»։ Նրա պատկերային մտածողության մեջ կադրերը փոխազդում են ոչ թե անմիջական հարևանությամբ, այլ տարածական և ժամանակային հեռավորությամբ՝ ստեղծելով ներքին արձագանքների համակարգ։

Այս մեթոդը լավագույնս դրսևորվում է նրա նշանավոր ֆիլմերում՝ «Մենք», «Տարվա եղանակները», «Մեր դարը»։ Այստեղ մարդը ներկայացված չէ որպես առանձին անհատ, այլ որպես հավաքական էություն՝ բնության, պատմության և տիեզերքի հետ անքակտելի կապի մեջ։ Նրա կինոն զերծ է բառերից, բայց լի է երաժշտականությամբ. ձայնն ու պատկերը միահյուսվում են այնպես, որ հանդիսատեսը դառնում է ոչ թե դիտորդ, այլ համահեղինակ։

Փելեշյանի ֆիլմերում բնությունը չի ծառայում որպես ֆոն։ Այն գործող սուբյեկտ է։ Լեռնային գետերի հեղեղումները, ձնահյուսերի թափը, մարդկանց ու կենդանիների շարժումը վերածվում են ռիթմիկ, գրեթե սիմֆոնիկ կառուցվածքների։ Նրա կադրերը հիշեցնում են երաժշտական պարտիտուրա, որտեղ յուրաքանչյուր պատկեր ունի իր տեղն ու լռության իր չափաբաժինը։

Այսօր, երբ վավերագրական կինոն հաճախ ձգտում է արագ ռեակցիայի և տեղեկատվական հագեցվածության, Փելեշյանի գործերը հիշեցնում են այլ ճանապարհի մասին՝ դանդաղ, խորասուզված, մտավոր։ Նրա արվեստը պահանջում է ժամանակ և ուշադրություն, սակայն պարգևատրում է՝ բացելով մարդկային գոյության համընդհանուր չափումները։

Հայաստանից աշխարհ՝ նրա ստեղծագործական ճանապարհը դարձել է մշակութային կամուրջ։ Նա Հայաստանի ժողովրդական արտիստ է, Ռուսաստանի արվեստի վաստակավոր գործիչ, պետական մրցանակների դափնեկիր, միջազգային կինեմատոգրաֆիական միությունների անդամ։ Սակայն այս բոլոր տիտղոսներից անդին՝ Փելեշյանը նախ և առաջ մտածող է, ով կինոն վերածեց տեսողական փիլիսոփայության։

Արտավազդ Փելեշյանի արվեստը չի պատկանում միայն մեկ ազգի կամ ժամանակաշրջանի։ Այն համամարդկային է՝ ինչպես լեռները, որոնցից ծնվել է, և ինչպես տիեզերքը, որի ռիթմը նա փորձեց որսալ կինոժապավենի վրա։

Hay Azian

Միասին՝ տարեցների կողքին Միայնությունը հաղթած «Ոսկե սերունդ» ճամբարը

 

Միասին՝ տարեցների կողքին Միայնությունը հաղթած «Ոսկե սերունդ» ճամբարը

«Ոսկե սերունդ» ընկերային-կրթական ամառային ճամբարը Հայաստանում իրականացվող այն եզակի ծրագրերից է, որ նախատեսված է 63–75 տարեկան սոցիալապես անապահով, միայնակ տարեցների համար: Հինգ օր գեղատեսիլ Ծաղկաձորի հանգստյան տներից մեկում նրանք հնարավորություն են ստանում առօրյա հոգերից ու խնդիրներից կտրվելու և իրենց տարեկիցների հետ վայելելու ճամբարային օրերը՝ երգով ու պարով, առավոտյան մարզանքով և տարատեսակ դասընթացներով: Անմոռանալի օրեր, որոնց ընթացքում նրանք շրջապատված են լինում ուշադրությամբ ու ջերմությամբ:

Ճամբարային այդ մի քանի օրերը օգնում են հասկանալ, որ տարիքը դատավճիռ չէ, որ նրանք միայնակ չեն, որ հասուն տարիքում ևս հնարավոր է պարել, երգել, սովորել նոր հմտություններ և թեթևացնել առօրյա հոգերը:

Ծրագիրը նաև երկու սերունդների՝ ավագի և կրտսերի ինքնատիպ հանդիպման վայր է. հասունության ու երիտասարդության ժամադրավայր: Որպես կամավորներ՝ ծրագրին մասնակցող հայաստանյան համալսարանների ուսանողները դառնում են տարեցների ոչ միայն ամենօրյա ուղեկիցներն ու հոգատարության առանցքը, այլև տարիների փորձառությամբ «հարստացած» մարդիկ, որոնց միջոցով տարեցները կյանքին նայում են այլ աչքերով:

2026 թվականի ամառը «Միասին» համահայկական ՀԿ-ն՝ «Ոսկե սերունդ» ամառային ճամբարի նախաձեռնողն ու հիմնական կազմակերպիչը, Ծաղկաձորում արդեն չորրորդ անգամ կիրականացնի այս ծրագիրը:

Լիայոյս լինելով, որ ընկերային ծրագրերի յաջողությունը ձևավորվում է համատեղ պատասխանատվության և գործընկերության միջոցով, «Միասին» ՀԿ-ն սիրով հրավիրում է միանալ «Ոսկե սերունդ» ծրագրին և աջակցել դրա իրականացմանը՝ նախընտրելի ձևաչափով՝ ֆինանսական, նյութական կամ ծառայությունների մասնակցությամբ:

Համագործակցության համար կարող եք կապ հաստատել՝ Հեռ.՝ (+374) 093 50 21 23 Էլ. փոստ՝ miasinhk2022@gmail.com

Նվիրատվությունների համար հաշվեհամարներ՝ AMD — 19300411966800 EUR — 19300133959004 USD — 19300230511101

Իւրաքանչյուր ներդրում նպաստում է տարեցների արժանապատիվ, ջերմ ու յիշարժան ամառ ապահովելուն:

Նախորդ տարիների ծրագրի մանրամասներին կարող եք ծանոթանալ հետևյալ հղումներով՝

• «Ոսկե սերունդ» ընկերային-կրթական ճամբարի 2023–2025 թթ. ամփոփ տեսանյութ
• «Ոսկե սերունդ» ընկերային-կրթական ճամբար-2024. «Շողակաթ» ՀԸ տեսաֆիլմը https://www.youtube.com/watch?v=TVc_e6GCLXw&t=113s
• «Թո՛ղ շարունակական լինի Ոսկե սերունդը». կարծիքներ շահառուներից https://www.youtube.com/watch?v=9LelTsRtIpM&t=68s
• «Միասին» ՀԿ-ի Ոսկե սերունդ ամառային ճամբարը https://www.youtube.com/watch?v=kA5r1kAaSLc&t=46s
• «Ոսկե սերունդ» ճամբար 2025. Սերունդների համերաշխություն, բարություն և հույս https://www.youtube.com/watch?v=liPVNgIJRc4
• Ոսկե սերունդի երաժշտական առօրյան https://www.youtube.com/watch?v=UGlcPzKVQ2o
• Արցախցի կանանց երգը ճամբարի ներսում https://www.youtube.com/watch?v=6FK30b1smsI
• Սոֆի Դևոյեանն ու Զարուհի Պապայեանը հյուրընկալվեցին տարեցների ճամբարում https://www.youtube.com/watch?v=C7EGKsnBOkY
• Դերասանուհի Անահիտ Կիրակոսյանը հյուրընկալվեց տարեցների ճամբարում https://www.youtube.com/watch?v=SMYtC8ahfU4
• Լուսանկարներ և տեսանյութեր https://drive.google.com/drive/u/1/folders/1Xg61yZK6XnmmNmGdgvAfLdi-lxGXSMhD
• Հարցազրույցներ՝ 2023, 2024 https://www.youtube.com/watch?v=4Tm1LrIrmJc&t=76shttps://www.youtube.com/watch?v=I-YgvDXq99k

«Միասին» համահայկական ՀԿ

Ստեփանավանի մանկատունը՝ ցեղասպանության սև հետքերով որբացած հազարավոր երեխաների ապաստարան

 

Եթե հարցը կանտեսեն մեծահասակները, դուք՝ երիտասարդներդ, ձեր ձեռքը մեկնեք նահատակվող Հայաստանին:

Ստեփանավան քաղաքի մանկատունը Հայոց ցեղասպանության հետևանքով որբացած երեխաների ապաստարաններից մեկն էր: Մշակույթի անվանի գործիչ, գրող, բանաստեղծ, թարգմանիչ (ռուսերենից՝ հայերեն և հակառակը), դերասան ու երգահան Գագիկ Շիրմազանյանը (Շիրմազան) հետաքրքիր տեղեկություններ է հաղորդել Ստեփանավանի մանկատների պատմությունից: Հիշեցինք դժնդակ տարիները, վեր հառնեց սովի ուրվականը, իմացանք, թե ինչպես հաղթահարվեցին սովն ու անասելի դժվարությունները: Այս ամենը, անշուշտ, կհետաքրքրի մեր ընթերցողներին:

Հայոց ցեղասպանությունից հետո Ամերիկյան բարեգործական ընկերության՝ Ամերկոմի (Մերձավոր Արևելքի օգնության կոմիտե, Near East Relief) որբանոցները շատ որբերի համար դարձան փրկության միակ ապաստարանը: Շատերի ճակատագրերն այստեղ «գրվեցին»: Հայաստանում առաջին որբանոցը բացվել է 1915 թ. նոյեմբերի 20-ին Ալեքսանդրապոլում:

1916 թ. Վրաստանի և Իմերեթի թեմի հայոց առաջնորդը դիմել է Կովկասի զորաճակատի փախստականների մասին հոգացող գլխավոր լիազորին՝ խնդրելով թույլ տալ Էջմիածնի մանկական ապաստարանից փախստական որբերին տեղափոխել Լոռի՝ Ստեփանավան: 1918 թ. Ստեփանավանում բացվել է ամերիկյան որբանոցը (հետագայում վերանվանվել է մանկատուն):

1918 թ. մայիսի 19-21-ը Ստեփանավանում է գտնվել հայ ազատագրական պայքարի ականավոր գործիչ, գեներալ-մայոր Անդրանիկ Օզանյանի ղեկավարած զորամիավորումը: Զորամասի կազմում եղած ռուս սպա Պյոտր Սիբիրցևը, պատմելով այդ օրերի մասին, գրել է, որ Ստեփանավանում եղել են մի քանի մանկատներ, որոնց ղեկավարները շփոթվել են հայկական զորամասի նահանջի մտքից: Անդրանիկի հետ խորհրդակցելուց հետո որոշվել է երեխաներին տեղափոխել Քոլագերան կայարան, իսկ այնտեղից՝ երկաթուղով Թիֆլիս: Մանուկներին ձիերի վրա կայարան են հասցրել զորամասի հեծյալները: Այդ որբ, հիվանդ ու սովալլուկ փոքրիկ մարդկանց Պյոտր Սիբիրցևը ներկայացրել է որպես Հայաստանի դժբախտության մարմնացում և տառապած հոգով կոչ է հղել աշխարհի մանուկներին. «Ոտքի՛ կանգնեցեք, բոլոր ժողովուրդների երեխանե՛ր, եթե հարցը կանտեսեն մեծահասակները, դուք ձեր ձեռքը մեկնեք նահատակվող Հայաստանին, փրկեք այնպիսի երեխաների, ինչպիսին դուք եք, որոնք ունեն ապրելու իրավունք, ինչպես դուք»:

Հայաստանի համար ծանր տարիներին՝ 1919 թ. հունիսի 1-ին, Բաթումում խարիսխ են նետել ամերիկյան երկու բեռնանավ՝ մոտ 10 հազար տոննա ցորենով և 619 տոննա լոբի ու սիսեռով, որոնք գնահատվում էին 2 միլիոն դոլար: Չորս օր անընդմեջ գնացքներով կենսատու բեռը տեղափոխվել է Հայաստան: Հունիսին կատարվել է ևս երեք առաքում՝ 11 հազար տոննա պարենամթերքով... Հոգևարքի մեջ հայտնված Հայաստանը սկսել է շնչել:

1919 թ. մայիսի 1-ից Ամերկոմին հանձնվել են 90 որբանոց և 10 հիվանդանոց՝ 13 942 որբերով (Վանից, Մուշից, Կարսից, Ալաշկերտից, Էրզրումից): 1920 թ. դեկտեմբերին Ամերկոմի որբանոցներում խնամվող երեխաների թիվը հասել է 18 500-ի: Կոմիտեն շարունակել է գործունեությունը մինչև 1929 թ.՝ մինչև երեխաների չափահաս դառնալը: 1922 թ. Ալեքսանդրապոլում հիմնվել է մանկատուն՝ 40 որբերի համար, իսկ Ստեփանավանում՝ նաև մսուր-մանկապարտեզ:

Խորհրդային տարիներին՝ 1923 թ., Կինբաժնի հատուկ հանձնաժողովը Երևանում հավաքել է 500 անապաստան երեխա, որոնցից 200-ը ընդունել է Ամերկոմը և ուղարկել Ստեփանավանի մանկատներ: Ստեփանավանի մանկատների սաները ակտիվ մասնակցություն են ունեցել քաղաքի միջոցառումներին: Մասնավորապես, 1925 թ. հուլիսի 5-ին Ստեփանավանում տեղի ունեցած պիոներական կազմակերպության 4-րդ տարեդարձի տոնակատարությանը բացի պիոներներից ներկա են եղել 900 Ամերկոմի որբեր:

1926 թ. Ամերիկյան կոմիտեի Ստեփանավանի բաժանմունքը վերջնականապես լուծարվել է, գրասենյակը տեղափոխվել է Գյումրի: Ամերկոմի կողմից զբաղեցրած բոլոր շենքերը հանձնվել են Լուսժողկոմատի մանկատնային բաժնին, որտեղ տեղափոխվել են 1000-ից ավելի մանկահասակ սաներ:

Մինչև 1929 թ. Ամերիկյան մանկատները դրսից ամսական ստացել են 150 հազար դոլարի օգնություն, որը շարունակվել է նաև հետագայում՝ ամսական 100 հազարի չափով: Տասնյակ հազարավոր որբեր շնորհիվ Ամերկոմի ոչ միայն փրկվեցին, այլև համեմատաբար ապահով անցկացրեցին 20-ականների սկզբի սովը, ստացան բավական լավ կրթություն, տիրապետեցին լեզուների, վարժվեցին արհեստներին, ծանոթացան քաղաքավարության ու վարվելակերպի կանոններին: Նրանցից շատերը դարձան մեր երկրին իսկապես պիտանի քաղաքացիներ:

1939 թ. օգոստոսի 15-ին Ստեփանավանում բացվել է Հայաստանի մանկատների 4-րդ օլիմպիադան, որին մասնակցել են Երևանի, Լենինականի (Գյումրի), Ստեփանավանի, Բայազետի, Քանաքեռի, Գորիսի մանկատների երգի-պարի խմբերը:

1960 թ. հունիսի 18-ին քաղաքային թիվ 1 մանկապարտեզի դահլիճում տեղի է ունեցել մանկատան ու մանկապարտեզի երեխաների ձեռքի աշխատանքների ցուցահանդես:

Լուսանկարում՝ Ստեփանավանի մանկատան սաներն են դաստիարակների և տեղացի բնակիչների հետ: Մանկատունը գտնվել է Ստեփանավանի ներկայիս համաբուժարանի տեղում:

Գագիկ Անտոնյան

Մայրենի լեզվի օրը. լեզվի սիրո և մշակութային ինքնության պահպանում

21.02.2026/Նիդ.օրագիր

Փետրվարի 21-ը նշվում է որպես Մայրենի լեզվի միջազգային օր, որն աշխարհին հիշեցնում է լեզվական բազմազանության ու լեզուների պահպանման կարևորության մասին: Օրվա հիմքը կապվում է 1961 թվականի դեպքերի հետ՝ Շահիդների հուշարձան, որտեղ ուսանողները պայքարել են բանգլերեն լեզվի պաշտոնական ճանաչման համար, նահատակվելով իրենց պայքարում:

Հայաստանում Մայրենի լեզվի օրը

Հայաստանում այս օրը մեծ շուքով նշվում է դպրոցներում, համալսարաններում ու մշակութային կենտրոններում` հատկապես Հայաստանի ազգային գրադարանում: Աշակերտներն ու ուսանողները մասնակցում են դասախոսությունների, բանաստեղծական ընթերցումների և մրցույթների, ներկայացնում են հայ գրականության լավագույն նմուշները: Գրադարաններում և մշակութային հաստատություններում ցուցադրվում են դասական և ժամանակակից հայ գրողների ստեղծագործություններ, կազմակերպվում են գրական երեկույթներ և վիկտորինաներ:

Սոցիալական ցանցերում նույնպես ակտիվ է հայ երիտասարդության մասնակցությունը. հեշթեգներ, լուսանկարներ և տեսանյութեր հայերեն գրականության ու լեզվի գեղեցկությունը ներկայացնելու համար:

Նիդերլանդահայ համայնքում

Նիդերլանդահայերը` Հաագայում, Ամստերդամում, Ալմելոյում, Դենբոսում, Նայմեխենում, Դոտրիխտում, Ռոտերդամում, Մաստրիխտում և այլուր նույնպես կարևորում են այս օրը: Կիրակնօրյա հայկական դպրոցներում ու միություններում տարբեր տարիներին ու հիմա կազմակերպվում են դասեր, ստեղծագործական մրցույթներ, փոքր թատերական ներկայացումներ, որոնց միջոցով երեխաներն ու երիտասարդները սովորում են և զորացնում իրենց հայերեն խոսելու և գրելու հմտությունները:

Համայնքային կենտրոններում անցկացվում են ընթերցումներ, համերգներ և վարպետաց դասեր, երբ համայնքի անդամները հավաքվում են հայ մշակույթի և լեզվի պահպանման շուրջ: Նիդերլանդահայերը նաև օգտագործում են սոցիալական ցանցերն ու առցանց միջոցառումները՝ ավելի լայն համայնքին ընդգրկելու համար:

Լեզվի պահպանումը՝ որպես մշակութային ինքնության շարժիչ

Մայրենի լեզվի օրը ոչ միայն հիշատակ է նահատակների, այլև հիշեցում է, որ յուրաքանչյուր լեզու՝ փոքր կամ մեծ, կրում է մի ամբողջ մշակութային ժառանգություն: Հավատարիմ մնալով լեզվին, մենք պահպանում ենք ինքնությունը, կապում սերունդները և խթանում կրթությունը:

Հայերը, թե Հայաստանում, թե արտերկրում, տարին մեկ անգամ նշում են այս օրը՝ ընդգծելով, որ հայերենը պետք է մնա կենդանի և  օգտագործվող՝ ինչպես բանավոր, այնպես էլ գրավոր մշակույթի մեջ

Hay Azian

#Մայրենի_լեզվի_միջազգային_օր

#Պահպանենք_մայրենին

Ձնծաղիկներ` Արագածի լանջերին

Լուսանկար` Վասի (Վաչագան Ա. Սարգսյանի)

Խաղաղության արժեքը. երբ ձեռք սեղմելը հաղթանակ է

 ՆԱՄԱԿ֊ԿԱՐԾԻՔ

20.02.2026/Նիդ օրագիր

Մենք՝ հայերս, հաճախ ամեն բան ծայրահեղացնում ենք։ Պարտությունը վերագրում ենք մեկ մարդու, մեկ օրվա, մեկ որոշման։ Բայց պատմությունը երբեք այդքան պարզ ու միաշերտ չի լինում։

Արցախյան վերջին պատերազմը մի օրում չսկսվեց և մենք մի օրում չպարտվեցինք։ Տարիներ շարունակ տարածաշրջանում ուժերի հավասարակշռությունը փոխվում էր։ Ադրբեջանը համակարգված կերպով զինվում էր, նրա կողքին կանգնած էր հզոր բանակ ունեցող Թուրքիան։ Ռուսաստանը, որը մեզ համար համարվել է ռազմավարական գործընկեր, մահաբեր զենք էր վաճառում Ադրբեջանին։ Պատերազմը հասունացվել էր երկար ժամանակ, և դրա պատասխանատվությունը չի կարող սահմանափակվել մեկ անունով։

Այո՛, Նիկոլ Փաշինյանը ստանձնեց իշխանությունը մի փուլում, երբ գործընթացները արդեն ընթացքի մեջ էին։ Պատերազմի ավարտից հետո նա կանգնեց մի ընտրության առաջ՝ շարունակե՞լ պատերազմը՝ վտանգելով Հայաստանի պետականության գոյությունը, թե՞ փորձել կանգնեցնել արյունահեղությունը և փրկել այն, ինչ դեռ հնարավոր էր պահպանել։ Նա ընտրեց խաղաղության ճանապարհը։

Խաղաղություն ընտրելը միշտ չէ, որ հնչեղ, հաղթական կամ էմոցիոնալ որոշում է։ Երբեմն դա ցավոտ է, երբեմն՝ թյուրըմբռնված։ Դիտեցի օրվա կադրը, երբ Փաշինյանը Տրամփի հորդորով խաղաղության ֆորումին սեղմում է Ալիևի ձեռքը։ Հեշտ է՞ դա, իհարկե` ոչ։ Բայց երբ սահմանին զինվոր չի զոհվում, երբ մայրերը չեն ստանում սև լուր, դա արդեն պետականության պահպանման քաղաքականություն է։ Պետությունը պահելը երբեմն ավելի մեծ խիզախություն է պահանջում, քան պատերազմելը։

Սա էլ է քաղաքականություն։ Քաղաքականություն՝ որպես պատասխանատվություն, ոչ թե միայն հաղթական կոչերով։

Երեկ դիտում էի Օլիմպիական խաղերի կանանց գեղասահքի պարգևատրման արարողությունը։ Բարձրանում էր Միացյալ Նահանգների դրոշը, իսկ երկու կողմերում՝ Ճապոնիայի դրոշներն էին։ Դա այն նույն Ամերիկայի դրոշն էր, որի երկրի կողմից Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ավարտին ատոմային ռումբեր նետվեցին Հիրոսիմայի և Նագասակիի վրա։ Պատմությունը ծանր է, ցավոտ, ողբերգական։

Բայց այսօր մարզուհիները կանգնած են նույն հարթակին։ Նրանք միմյանց ձեռք են սեղմում, ողջագուրվում են, շնորհավորում, միասին լուսանկարվում։ Սպորտն այստեղ դառնում է քաղաքականության բարձրագույն դրսևորում՝ մրցակցություն առանց ատելության, պայքար առանց ոչնչացման։

Ինչ կլիներ մեր դեպքում, երբ միասին կանգնած լինեինք թուրք մարզիկների հետ։

Խաղաղությունը քաղցր բան է։ Այն հեշտությամբ չի տրվում, հաճախ թանկ գին ունի, բայց դրա արժեքը անհամեմատելի է։ Մենք չենք կարող դարեդար ապրել մշտական թշնամանքի մեջ։ Ոչ մի ժողովուրդ չի զարգացել անընդհատ պատերազմի պայմաններում։ Զարգանում են նրանք, ովքեր կարողանում են ցավը վերածել դասի, պարտությունը՝ վերաիմաստավորման, իսկ թշնամությունը՝ սառնասրտության ու հաշվենկատ քաղաքականության։

Խաղաղությունը թուլություն չէ։ Դա գիտակցված ընտրություն է՝ հանուն ապագայի։ Հանուն այն երեխաների, ովքեր պետք է մեծանան ոչ թե ապաստարանների, այլ դպրոցների բակերում։ Հանուն այն զինվորի, որը պետք է տուն վերադառնա ողջ ու առողջ։ Հանուն այն պետության, որը պետք է ապրի, զարգանա և ամրապնդվի։

Պատմությունը մեզ մեկ պարզ ճշմարտություն է սովորեցնում՝ հավերժական թշնամիներ չկան, կան միայն հավերժական շահեր։ Իսկ մեր ամենամեծ շահը Հայաստանի Հանրապետությունն է։

Երբեմն ձեռք սեղմելը իսկական հաղթանակ է։

Չգիտեմ որքանով կարողացա մտքերս ճիշտ տեղ հասցնել։

Արթուր Բաբասյան, Նիդերլանդներ

Պատմական պահը մոտ է` Նոան հաղթեց` 1֊0

 

19։02.2026/Նիդ.օրագիր

Հայաստանի չեմպիոնը՝ FC Noah -ն շարունակում է իր եվրոպական առաջընթացը։

Փետրվարի 19-ին Երևանում կայացած հանդիպումը դարձավ հայկական ֆուտբոլի հերթական հիշարժան էջը։ ՈՒԵՖԱ Կոնֆերենցիաների լիգայի անցումային փլեյ-օֆֆի առաջին խաղում մեր թիմը հյուրընկալեց հոլանդական ճանաչված ակումբին՝ AZ Alkmaar թիմիբ։ Երկրորդ խաղակեսի մեկնարկին Հովհաննես Համբարձումյանի դիպուկ հարվածը բացեց հանդիպման հաշիվը՝ պարգևելով հազարավոր երկրպագուների ուրախության ու հպարտության աննկարագրելի պահեր։

Այժմ ամեն ինչ որոշվելու է Նիդերլանդներում։

Փետրվարի 26-ին, ժամը 21:00-ին, Ալկմար քաղաքում մեր թիմին սպասվում է պատասխանատու ու ճակատագրական հանդիպում։ Մրցավայրը՝ AFAS Stadion։ Առաջին խաղում ձեռք բերված նվազագույն առավելությունը պետք է պահպանել արտագնա բարդ մթնոլորտում։ Սա պարզապես հերթական հանդիպում չէ. սա հայկական ֆուտբոլի հեղինակության, պայքարի ու կամքի փորձություն է եվրոպական բեմում։

Հոլանդական ֆուտբոլը հայտնի է իր արագությամբ, կազմակերպվածությամբ և ճնշմամբ, սակայն «Նոան» արդեն ապացուցել է, որ կարող է մրցել ցանկացած մրցակցի հետ։ Մեր թիմը խաղադաշտ է դուրս գալիս ոչ միայն իր անունից, այլ ամբողջ Հայաստանի անունից։

Հատուկ դերակատարում կունենա նաև Նիդերլանդների հայկական համայնքը։ Ալկմարում սպասվում է հայկական եռագույնի ներկայություն, ձայներ, որոնք կլցնեն մարզադաշտը հավատով ու վստահությամբ։ Եվրոպական հողի վրա մեր ֆուտբոլիստները մենակ չեն լինելու․ նրանց թիկունքին կանգնած է հայրենիքից հեռու, բայց սրտով միշտ Հայաստանի հետ ապրող հայությունը։

Կհաջողվի՞ պահպանել առավելությունը և պատմական քայլ կատարել դեպի հաջորդ փուլ։ Պատասխանը կտա խաղադաշտը։ Բայց մի բան արդեն հստակ է՝ «Նոան» նվաճել է հայ երկրպագուի հավատը։

Փետրվարի 26-ը կարող է դառնալ ևս մեկ հիշարժան էջ հայկական ֆուտբոլի պատմության մեջ։

Միասին՝ մինչև վերջ։

Հավատում ենք մեր թիմին։

Հայկական ժամանակակից արվեստը միջազգային ուշադրության կենտրոնում. Ուտրեխտի ARAR Gallery-ն Artnet-ի էջերում

 

19.02.2026/Նիդ օրագիր/

Ուտրեխտ (Նիդերլանդներ): Հայաստանի ժամանակակից արվեստի ցուցադրումը վերջին տարիներին ակտիվորեն դուրս է գալիս համաշխարհային ասպարեզ՝ գրավելով քննադատների, հավաքորդների և արվեստասերների ուշադրությունը: Այս գործընթացում կարևոր դերակատարություն ունի Նիդերլանդներում գործող ARAR Gallery-ն, որը հիմնադրվել է հայազգի Աշոտ Խալաֆյան-ի կողմից:

Հայաստանի արվեստի պատմությունը արմատավորված է հազարամյակների խորքերում՝ սկսած խաչքարերից ու մանրանկարչությունից մինչև միջնադարյան որմնանկարներ: Սակայն վերջին տասնամյակներում երկրի ժամանակակից մշակութային ստեղծագործությունները սկսել է արժանանալ համաշխարհային ուշադրությունը՝ ոչ միայն որպես ազգային ժառանգության շարունակություն, այլև որպես ինքնուրույն, դինամիկ և գլոբալ նոր միավորի: Այս գործընթացի առանցքային դերակատարներից մեկը Նիդերլանդների Ուտրեխտ քաղաքում գործող ARAR Gallery-ն է, որը փետրվարի 13-ին Artnet News-ի էջերում ստացել է լայնածավալ ուշադրություն՝ «This Dutch Gallery Is Bringing New Eyes to Armenia’s Contemporary Art Scene» հոդվածով:

 Աշոտ Խալաֆյանի կողմից հիմնադրված ARAR-ը (որը հայերեն «արարել» բառից է առաջացել՝ «ստեղծել») ոչ միայն ցուցադրում է հայ նկարիչների աշխատանքները, այլև դրանք տեղավորում է համաշխարհային ժամանակակից արվեստի համատեքստում: «Մենք հայկական արվեստը չենք ներկայացնում որպես ինքնուրույն, առանձին կատեգորիա, - ընդգծում է Խալաֆյանը: Մեր խնդիրն է ստեղծել շարունակականություն, տեսանելիություն և երկարաժամկետ ենթակառուցվածք»:

Ի տարբերություն շատ տարածաշրջանային պատկերասրահների, ARAR-ը խուսափում է էթնիկ կամ ազգային շրջանակներում սահմանափակվելուց: Այստեղ ցուցադրվում են տարբեր միջոցներով և ոճերով աշխատող նկարիչներ՝ նույնիսկ լուսանկարիչներ:

Օրինակ՝ Հասմիկ Խալաֆյանի ծաղկային նատյուրմորտները (ինչպես «DaVinci Sunflower», 2024 թ.) համադրում են հայկական դեկորատիվ ավանդույթները հոլանդական ոսկե դարի նկարչության հետ՝ ստեղծելով էմոցիոնալ խորությամբ լի գործեր: Անահիտ Միրիջանյանի ոճավորված ֆիգուրատիվ նկարները (օրինակ՝ «Gurten de Sinne», 2017 թ.) խորանում են միֆոլոգիայի, զգայականության և հուզական փորձառության մեջ՝ ստեղծելով շքեղ, գրավիչ վիզուալներ: Սերգեյ Խաչատրյանի մասամբ աբստրակտ լանդշաֆտները բացահայտում են հոգեբանական խորքեր, իսկ Տիգրան Վարդիկյանի ֆանտաստիկ կոմպոզիցիաները հուշում են ընդարձակ պատմվածքների մասին: Լուսանկարիչ Արամ Խալաֆյանի աշխատանքները, իրենց հերթին, նկարչության տեսողական և նյութական լեզվի հետ երկխոսության մեջ են մտնում:

Պատկերասրահի ամենաառանձնահատուկ նախաձեռնություններից մեկը wearable art-ի ուղղությունն է՝ սահմանափակ թողարկման մետաքսե հագուստներ (հիմնականում շարֆեր), որոնք հիմնված են նկարիչների օրիգինալ աշխատանքների վրա: Այս իրերը համարակալված են, ունեն իսկության վկայագիր և թույլ են տալիս արվեստը դուրս բերել պատկերասրահի պատերից՝ այն դարձնելով առօրյա կյանքի մաս: Այս մոտեցումը ոչ միայն ընդլայնում է հասանելիությունը, այլև արվեստը դարձնում է ավելի դինամիկ և մոտեցված լայն հանրությանը:

Artnet-ի հոդվածը ընդգծում է, որ ARAR-ի գործունեությունը համընկնում է ոչ արևմտյան շրջանների նկատմամբ աճող հետաքրքրության հետ՝ երբ քննադատներն ու հավաքորդները ավելի ու ավելի են փնտրում նոր անուններ ու գործեր: Պատկերասրահի նպատակը, ըստ հիմնադրի, «կայուն էկոհամակարգ» ստեղծելն է, որտեղ հայ նկարիչները միջազգայնորեն ճանաչվեն, լուրջ հավաքորդներ գտնեն և տեղավորվեն ժամանակակից արվեստի լայն շրջանակում:

Այսօր, երբ Հայաստանի ժամանակակից արվեստը դուրս է գալիս տեղական սահմաններից և ստանում է գլոբալ հարթակներ, ARAR Gallery-ն դառնում է այդ գործընթացի խորհրդանիշներից մեկը՝ ապացուցելով, որ ազգային ինքնությունը կարող է լինել ոչ թե սահմանափակում, այլ հզոր աղբյուր համաշխարհային ստեղծագործական երկխոսության համար:

Hay Azian

Մանրամասներ ARAR Gallery-ի մասին՝ Discover Original Art at ArAr Art Gallery: Paintings & More կայքում կամ Artnet-ի պրոֆիլում:

https://news.artnet.com/art-world/arar-gallery-2744844

https://www.artnet.com/galleries/arar-gallery/

Նկարներում.
🟢Anahit Mirijanyan, Gurten de Sinne (2017). Courtesy of ARAR Gallery.
🟢Courtesy of ARAR Gallery.
🟢 Khalafyan, DaVinci Sunflower (2024). Courtesy of ARAR Gallery.

Armenian Contemporary Art in the Spotlight Internationally: Utrecht’s ARAR Gallery Featured in Artnet

19.02.2026 / Niderlandi Oṛagir (Dutch Diary)

Utrecht (Netherlands): In recent years, the presentation of Armenia’s contemporary art has been actively stepping onto the global stage, attracting the attention of critics, collectors, and art enthusiasts alike. A key player in this process is ARAR Gallery, operating in the Netherlands and founded by Armenian-origin Ashot Khalafyan.

Armenia’s art history is deeply rooted in millennia — from khachkars and miniature painting to medieval frescoes. Yet over the past decades, the country’s contemporary cultural creations have begun to garner worldwide attention — not merely as a continuation of national heritage, but as an independent, dynamic, and globally relevant force. One of the central figures in this process is ARAR Gallery in Utrecht, Netherlands, which on February 13 received extensive coverage in Artnet News under the headline “This Dutch Gallery Is Bringing New Eyes to Armenia’s Contemporary Art Scene.”

Founded by Ashot Khalafyan, ARAR (derived from the Armenian verb “ararel” meaning “to create”) not only exhibits works by Armenian artists but also situates them firmly within the context of global contemporary art. “We do not present Armenian art as an isolated or separate category,” Khalafyan emphasizes. “Our task is to create continuity, visibility, and long-term infrastructure.”

Unlike many regional galleries, ARAR avoids confinement to ethnic or national frameworks. Here, artists working in diverse media and styles are showcased — including photographers.

For example, Hasmik Khalafyan’s floral still lifes (such as “DaVinci Sunflower,” 2024) blend Armenian decorative traditions with the aesthetics of the Dutch Golden Age, producing works rich in emotional depth. Anahit Mirijanyan’s stylized figurative paintings (e.g., “Gurten de Sinne,” 2017) delve into mythology, sensuality, and emotional experience, creating luxurious and captivating visuals. Sergey Khachatryan’s partially abstract landscapes reveal psychological depths, while Tigran Vardikyan’s fantastical compositions hint at expansive narratives. Photographer Aram Khalafyan’s works, in turn, engage in dialogue with the visual and material language of painting.

One of the gallery’s most distinctive initiatives is its wearable art direction — limited-edition silk garments (primarily scarves) based on the artists’ original works. These pieces are numbered, accompanied by certificates of authenticity, and allow art to step beyond gallery walls into everyday life. This approach not only broadens accessibility but also makes art more dynamic and approachable to a wider public.

The Artnet article highlights that ARAR’s activities coincide with growing interest in non-Western regions, as critics and collectors increasingly seek new names and bodies of work. According to the founder, the gallery’s goal is to build a “sustainable ecosystem” in which Armenian artists gain international recognition, attract serious collectors, and find their place within the broader framework of contemporary art.

Today, as Armenia’s contemporary art moves beyond local boundaries and secures global platforms, ARAR Gallery stands as one of the symbols of this process — proving that national identity can be not a limitation, but a powerful source for worldwide creative dialogue.

Hay Azian

Գեորգի Թովմասյանի 90-ամյակին նվիրված հետմահու ցուցահանդես Վանաձորում

 

ԼՈՌԻՆ ՄԵԾԱՐՈՒՄ Է ԻՐ ՄԵԾԵՐԻՆ

Գեորգի Թովմասյանի 90-ամյակին նվիրված հետմահու ցուցահանդես Վանաձորում

Վանաձորի Կառլոս Աբովյանի անվան պատկերասրահում օրերս բացվեց գեղանկարիչ, պրոֆեսոր Գեորգի Թովմասյանի 17-րդ անհատական ցուցահանդեսը՝ այս անգամ հետմահու: Այն նվիրված էր Մաեստրոյի ծննդյան 90-ամյակին և հավաքեց լեփ-լեցուն սրահ՝ արվեստի երկրպագուներով, գործընկերներով և ընտանիքի անդամներով:

Գեորգի Թովմասյանը (1936–2011) թողել է հարուստ ժառանգություն՝ շուրջ 2000 գեղանկարչական կտավներ: Բնանկարներ, դիմանկարներ, եկեղեցիների պատկերներ, նատյուրմորտներ… Նրա աշխատանքները պահպանվում և ցուցադրվում են Հայաստանի թանգարաններում (այդ թվում՝ Վանաձորի կերպարվեստի թանգարանում և «Մաշտոց» ՀԿ գեղարվեստի ցուցասրահում), նախկին ԽՍՀՄ երկրների թանգարաններում, Հայ Առաքելական եկեղեցու թեմերում և արտերկրի մասնավոր հավաքածուներում:

Նա Վանաձորի պետական համալսարանի արվեստի ամբիոնի հիմնադիրն ու մինչև կյանքի վերջը՝ վարիչն էր: Հեղինակել է «Գեղանկար» բուհական ուսումնական ձեռնարկը, անթիվ գիտամանկավարժական և արվեստաբանական հոդվածներ: Կենդանության օրոք ունեցել է 16 անհատական ցուցահանդես Հայաստանում և աշխարհի տարբեր երկրներում: Նրա մասին լույս են տեսել բուկլետներ, ալբոմներ, կատալոգներ, գրքեր և ժողովածուներ, այդ թվում՝ լոռեցի գրող Վալտեր Թորոսյանի «Գույների սիմֆոնիա» վիպակը: Պարգևների, ոսկե մեդալների, շնորհակալագրերի և պատվոգրերի ցանկը հարյուրից ավելի է:

Մարդը՝ արվեստագետի կողքին Գեորգի Թովմասյանը շենշող, բարի, անաչառ և խոսքաշատ մարդ էր: Ընկերական հավաքներում «երդվյալ թամադա» էր, կենացները համեմում սեփական բանաստեղծական տողերով. «Ես ջահել չեմ, տարիքս վկա, Ու սիրտս թեև առաջվանը չէ, Բայց երբ տեսնում եմ մի նոր աղջկա, Հալվում, մաշվում եմ առաջվա նման…»

Հիշարժան հանդիպումը Գարեգին Ա կաթողիկոսի հետ Ցուցահանդեսին հնչած ելույթներում ընդգծվեցին նրա մարդկայնությունը, անսպառ եռանդը, աշխատասիրությունը, թեմաների բազմաբովանդակությունը, մարդու ներաշխարհը թափանցելու զարմանալի կարողությունը, լավատեսությունն ու աշխարհի գույները յուրովի ընկալելու տաղանդը:

Հատկապես հուզիչ էր նրա հիշողությունները Ամենայն Հայոց Գարեգին Ա կաթողիկոսի դիմանկարի ստեղծման մասին: Հրավիրվել էր Սուրբ Էջմիածին՝ Վեհափառին կտավի վրա պատկերելու: Երկար զրույցներ էին տեղի ունեցել նկարչության ընթացքում: Թովմասյանը խորամանկ ժպիտով խոստովանում էր, որ երեք օր «ձգձգել» է աշխատանքն ավարտելը՝ ավելի երկար վայելելու համար Մեծ անհատականության ներկայությունը: «Այդ նկարը իմ լավագույն ստեղծագործությունն է, Վեհափառն էլ… դա գիտեր»,— հպարտությամբ ասում էր նա:

Կյանքի վերջին ամիսներին, անկողնուն գամված, հաճախ էր վերադառնում այդ օրերի պատմությանը: Այցելուները հենց դա էին հարցնում՝ ոգևորելով նրան, և հիվանդությունը կարծես ժամանակավորապես հեռանում էր:

Հիշատակի ցուցահանդես Ցուցահանդեսին ներկայացված են 32 ստեղծագործություն, որոնցից չորսը նկարչի նվիրատվություններն են և պահվում են թանգարանի հավաքածուում: Ցուցահանդեսի նախաձեռնությունը դստեր՝ Արմինե Թովմասյանի, թոռների՝ Սևակի և Մենուայի (վերջինս ստեղծել է «Գեորգի Թովմասյան» հիմնադրամը), ինչպես նաև պատկերասրահի անձնակազմի համատեղ ջանքերի արդյունքն է:

Կենսագրությունը ներկայացրեց դերասան, ասմունքող Ջիվան Սարգսյանը:

Լոռին հերթական անգամ մեծարեց իր մեծին՝ ցույց տալով, որ իսկական արվեստագետի ձայնը շարունակում է հնչել իր գույների միջոցով:

Գագիկ ԱՆՏՈՆՅԱՆ

Բնանկար՝ արևածագ կամ մայրամուտ՝ ոսկեգույն երկնքով:

Եկեղեցի լանդշաֆտում՝ վառ, էքսպրեսիվ գույներով: