Նիդերլանդների խորհրդարանում 13 հարց՝ Ադրբեջանի կազմակերպած շրջայցի, հայկական ժառանգության և դիվանագետների մասնակցության վերաբերյալ

2026 թվականի սեպտեմբերի 25-ին Նիդերլանդների խորհրդարանի (Tweede Kamer) երեք պատգամավորներ՝ Don Ceder-ը (ChristenUnie), Chris Stoffer-ը (SGP) և Henk Vermeer-ը (BBB), գրավոր հարցեր են ուղղել Նիդերլանդների արտաքին գործերի նախարարին՝ Ադրբեջանի կողմից կազմակերպված՝ Լեռնային Ղարաբաղ կատարած շրջայցին Նիդերլանդների դիվանագետների մասնակցության վերաբերյալ։

Հարցերի փաթեթը բաղկացած է 13 կետից և վերաբերում է ոչ միայն դիվանագետների մասնակցության հանգամանքներին, այլև Լեռնային Ղարաբաղի հայկական մշակութային ժառանգության պահպանությանը, Ադրբեջանի ստանձնած պարտավորություններին, ՄԱԿ-ի Արդարադատության միջազգային դատարանի որոշումներին և 2023 թվականի իրադարձությունների գնահատմանը։

Ի՞նչ են ցանկանում պարզել պատգամավորները

Առաջին հերթին պատգամավորները նախարարից հարցնում են՝ արդյո՞ք ճիշտ է, որ Նիդերլանդների դիվանագետները մասնակցել են Ադրբեջանի կողմից կազմակերպված շրջայցին Լեռնային Ղարաբաղում։

Նրանք նաև ցանկանում են իմանալ, թե սովորաբար ինչ չափանիշներով է Նիդերլանդների կառավարությունը որոշում նման հրավերներն ընդունելու կամ մերժելու վերաբերյալ։

Հարցերի հաջորդ խումբը վերաբերում է ՄԱԿ-ի Արդարադատության միջազգային դատարանի՝ Հայաստանի և Ադրբեջանի գործերով ընդունած ժամանակավոր միջոցներին։ Պատգամավորները նախարարից խնդրում են գնահատել, թե որքանով է Ադրբեջանը կատարել դատարանի՝ 2021 և 2023 թվականների որոշումներից բխող պահանջները, այդ թվում՝ հայկական մշակութային ժառանգության պաշտպանության հետ կապված պարտավորությունները։

Հարցերի 5-րդ կետում պատգամավորները նախարարից ուղղակիորեն պարզաբանում են՝ արդյո՞ք ճիշտ են այն տեղեկությունները, որ Ադրբեջանը փոխում է Լեռնային Ղարաբաղի տեղանունները և ոչնչացնում հայկական եկեղեցիներ ու մշակութային այլ ժառանգություն։

Նրանք նաև հարցնում են կառավարության գնահատականը այդ գործընթացների վերաբերյալ։

Հաջորդ հարցում պատգամավորներն անդրադառնում են 2023 թվականի իրադարձություններին և հարցնում՝ Նիդերլանդների կառավարությունը համարո՞ւմ է, որ Լեռնային Ղարաբաղում տեղի է ունեցել էթնիկ զտում։

Եթե կառավարությունը նման գնահատական չի տալիս, պատգամավորները ցանկանում են իմանալ՝ ինչու։ Միաժամանակ հարց է բարձրացվում ստեղծված իրավիճակի և ավելի քան 100 հազար մարդկանց Հայաստան տեղափոխվելու վերաբերյալ Նիդերլանդների կառավարության արձագանքի մասին։

Փաստաթղթում հիշատակվում է նաև Նախիջևանը։

Պատգամավորները նախարարին հարցնում են՝ արդյո՞ք կառավարությունը տեղյակ է, որ նախկինում Ադրբեջանի Նախիջևանի էքսկլավում հայկական մշակութային ժառանգությունը ոչնչացվել է, և արդյո՞ք այդ նախադեպը հիմք է տալիս մտահոգվելու, որ նման ճակատագիր կարող է սպասվել նաև Լեռնային Ղարաբաղի հայկական ժառանգությանը։

Այստեղ նրանք հիշեցնում են նաև Նիդերլանդների կառավարության նախկին պատասխանները՝ հայկական ժառանգության ոչնչացման վերաբերյալ հարցերին, և հարցնում, թե դրանից հետո ինչ քայլեր է Նիդերլանդները ձեռնարկել այդ հարցում։

Առանձին հարցով նախարարից պահանջվում է գնահատել՝ արդյո՞ք Ադրբեջանը կատարել է հայկական մշակութային ժառանգությունը պաշտպանելու իր նախկին ստանձնած պարտավորությունը։ Եթե ոչ՝ ի՞նչ քայլեր է պատրաստվում ձեռնարկել Նիդերլանդների կառավարությունը։

Փաստաթղթի ամենաուշագրավ հատվածներից մեկը վերաբերում է հայկական Գանձասար և Դադիվանք վանական համալիրներին։

Պատգամավորները նախարարից հարցնում են՝ արդյո՞ք ճիշտ են այն տեղեկությունները, ըստ որոնց՝ Ադրբեջանի կառավարության կազմակերպած շրջայցի ժամանակ Գանձասարն ու Դադիվանքը ներկայացվել են որպես «հին ալբանական քրիստոնեական ժառանգության անբաժանելի մաս»։

Հարցերում անդրադարձ կա նաև, ըստ պատգամավորների, «հին ձեռագրերի օրինակների» նկատմամբ արհամարհական վերաբերմունքին և շրջայցի ընթացքում տեղի ունեցած պարին։

Նրանք նախարարից պահանջում են գնահատել այդ հանգամանքները։

Արդյո՞ք Նիդերլանդների դիվանագետները հակադարձել են

11-րդ կետով պատգամավորները հարցնում են՝ վերը նշված հանգամանքների լույսի ներքո արդյո՞ք նպատակահարմար էր, որ Նիդերլանդների դիվանագետները մասնակցեին Ադրբեջանի կողմից կազմակերպված այդ շրջայցին։

12-րդ հարցը ևս առանձնահատուկ նշանակություն ունի։ Պատգամավորները հիշատակում են Հարավային Կովկասում և Վրաստանի ճգնաժամի հարցերով ԵՄ հատուկ ներկայացուցչի՝ X սոցիալական հարթակում կատարած գրառումը, որտեղ նշվում է, որ Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև առկա խոր տարաձայնություններն ու տարբեր նարատիվները, այդ թվում՝ որոշ վայրերի ծագման վերաբերյալ, պետք է հասցեագրվեն։

Այդ համատեքստում Նիդերլանդների նախարարին հարց է ուղղվում՝ Նիդերլանդների դիվանագիտական պատվիրակությունը շրջայցի ընթացքում բարձրացրե՞լ կամ հերքե՞լ է մշակութային ժառանգության ծագման վերաբերյալ ներկայացված տեղեկությունները։ Եթե ոչ՝ ինչո՞ւ։

Եվս մեկ կարևոր հարց՝ Նիդերլանդների միջազգային իրավական պարտավորությունների մասին

13-րդ և վերջին հարցով պատգամավորները նախարարից ցանկանում են պարզել, թե ինչ միջազգային իրավական պարտավորություններ են Նիդերլանդների համար բխում Արդարադատության միջազգային դատարանի հիշատակված որոշումներից։

Նրանք նաև հարցնում են՝ արդյո՞ք այս հարցի վերաբերյալ հնարավոր է խորհրդատվություն ստանալ Նիդերլանդների միջազգային հարցերի խորհրդատվական մարմնից՝ AIV-ից։

Սա դեռ կառավարության պաշտոնական դիրքորոշումը չէ

2026 թվականի սեպտեմբերի 25-ին ներկայացված այս փաստաթուղթը խորհրդարանական գրավոր հարցերի փաթեթ է, ոչ թե խորհրդարանի կողմից ընդունված բանաձև կամ կառավարության պաշտոնական դիրքորոշում։

Հետևաբար, այս փուլում կարելի է արձանագրել, որ երեք պատգամավորներ արտաքին գործերի նախարարից պաշտոնական պարզաբանումներ և գնահատականներ են պահանջել՝ Նիդերլանդների դիվանագետների մասնակցության, Ադրբեջանի կողմից ներկայացվող տեղեկատվության, հայկական մշակութային ժառանգության պաշտպանության և միջազգային իրավական պարտավորությունների վերաբերյալ։

Կառավարության պատասխանները, երբ հրապարակվեն, հնարավորություն կտան պարզելու, թե ինչ դիրքորոշում ունի Նիդերլանդների կառավարությունն այս 13 հարցերից յուրաքանչյուրի վերաբերյալ։

«Նիդերլանդական Օրագիրը», որը սերտորեն համագործակցում է Նիդերլանդների հայկական կազմակերպությունների դաշնության (FAON) հետ, կհետևի հարցերի պաշտոնական պատասխաններին և դրանց հրապարակումից հետո իր ընթերցողներին կներկայացնի նաև կառավարության դիրքորոշումը։

Լուսանկարում՝ Նիդերլանդների Tweede Kamer-ի լիագումար նիստերի դահլիճը։
Լուսանկարը՝ Tweede Kamer-ի կայքից

«Նիդերլանդական Օրագիր»

Նարինե Մելքումյան․ հայազգի «Թռչող հոլանդացին»՝ ճախրանք Նիդերլանդներից դեպի աշխարհ

 Երազանք, որը սկսվեց Հայաստանում, իրականություն դարձավ Նիդերլանդներում և նորից վերադարձավ հայկական երկինք

Մարդու կյանքում երբեմն լինում են երազանքներ, որոնք տարիներով մնում են միայն երազանք։ Իսկ երբեմն գալիս է մի պահ, երբ մարդը որոշում է՝ այլևս չի կարելի հետաձգել։

Հայազգի օդաչու Նարինե Մելքումյանի պատմությունը հենց այդպիսի ճանապարհի մասին է՝ Հայաստանից Նիդերլանդներ, Նիդերլանդներից՝ դեպի ավիացիա, այնուհետև՝ ակրոբատիկ թռիչքների մրցումներ, իսկ տարիներ անց՝ վերադարձ դեպի Հայաստանի երկինք։

Նրա պատմությունն առանձնահատուկ է նաև մեկ այլ պատճառով․ օդաչու դառնալու մասնագիտական ճանապարհը նա սկսել է ոչ թե պատանեկան տարիներին, այլ 34 տարեկանում։

Հայաստանից՝ Նիդերլանդներ

Նարինե Մելքումյանը ծնվել է Հայաստանում և 18 տարեկանում տեղափոխվել է Նիդերլանդներ։ 2022 թվականին հոլանդական Piloot & Vliegtuig մասնագիտացված ավիացիոն ամսագրին տված հարցազրույցում նա պատմել է, որ Նիդերլանդներ տեղափոխվելու նպատակներից էին ավելի ապահով կյանքն ու կրթական հնարավորությունները։

Նոր երկրում, սակայն, ամեն ինչ պետք էր սկսել գրեթե զրոյից՝ նոր լեզու, նոր հասարակություն, նոր միջավայր և նոր հնարավորություններ։

Նարինեն նույն հարցազրույցում պատմել է, որ Հայաստանում, որպես աղջիկ, իր առջև կային բազմաթիվ սահմանափակումներ, իսկ ինքն ունեցել է մի երազանք, որը այն ժամանակ գրեթե անհասանելի էր թվում՝ թռչել։ Նա նույնիսկ նշել է, որ Հայաստանում իրեն թույլ չէին տալիս հեծանիվ վարել, իսկ օդաչու դառնալու մասին մտածելն առավել ևս դժվար էր։

Նիդերլանդներում այդ սահմանները փոխվեցին։

Բայց նոր խոչընդոտ առաջացավ՝ ավիացիոն կրթության բարձր արժեքը։

Նարինեն երկար տարիներ աշխատել էր այլ ոլորտներում։ Նա արդեն ձևավորված մասնագիտական կյանք ուներ, երբ որոշեց իրականացնել տարիներով հետաձգված երազանքը։

34 տարեկանում նա սկսեց թռիչքի դասեր վերցնել։

Ինչպես պատմել է ինքը, սկզբնական շրջանում նույնիսկ գաղտնի էր գնում թռիչքի դասերի, իսկ հետո արդեն անցավ համակարգված մասնագիտական պատրաստության։

Առաջին վկայականից՝ դեպի մասնագիտություն

Նարինեի մասնագիտական ճանապարհը բավական արագ զարգացավ։

Նրա հրապարակված մասնագիտական տվյալների համաձայն՝ 2018 թվականին նա ստացել է Private Pilot Licence (PPL-A) և նույն թվականին՝ Aerobatics Rating՝ ակրոբատիկ թռիչքների որակավորում։

2021 թվականին արդեն ստացել է Commercial Pilot Licence (CPL-A), Instrument Rating՝ մեկ և բազմաշարժիչ ինքնաթիռների համար, Multi-Engine Piston (MEP) որակավորում և այլ մասնագիտական վկայականներ։ Նրա պրոֆիլում նշված է նաև գիշերային թռիչքի որակավորումը և Boeing 737-800-ի simulator/MCC պատրաստությունը։

Այսպիսով՝ տարիներ շարունակ պահված երազանքը աստիճանաբար վերածվեց մասնագիտության։

Բայց Նարինեն դրանով չբավարարվեց։

Նրա հաջորդ ուղղությունը դարձավ ավիացիայի ամենադժվար և տպավորիչ ճյուղերից մեկը՝ ակրոբատիկ թռիչքը։

Սովորական թռիչքից՝ դեպի ակրոբատիկ երկինք

Նարինեի համար ակրոբատիկան միայն գեղեցիկ շարժումների կամ օդում բարդ ֆիգուրների կատարում չէր։

2022 թվականի հարցազրույցում նա պատմել է, որ անվտանգության նկատմամբ իր հետաքրքրությունն է իրեն տարել դեպի ակրոբատիկ թռիչքների ուսուցում։ Իսկ այդ նոր հմտությունն աստիճանաբար վերածվեց նոր երազանքի՝ մասնակցել Եվրոպայի և աշխարհի մակարդակի մրցումներին։

2019 թվականը նրա մրցակցային ճանապարհի կարևոր փուլերից դարձավ։

Նրա մասնագիտական պրոֆիլում նշված է, որ նա Dutch Open National Aerobatic Championship-ում Intermediate կատեգորիայում գրավել է առաջին տեղը և արժանացել English Trophy մրցանակին։

Նույն տարում Գերմանիայի ազգային ակրոբատիկ առաջնությունում նա Sportsman կատեգորիայում զբաղեցրել է երկրորդ տեղը։

Այս արդյունքները ցույց տվեցին, որ Նարինեի համար օդաչուությունը պարզապես մասնագիտություն չէ։ Նա մտել էր նաև մրցակցային ավիացիայի աշխարհ։

Օդաչուից՝ թռիչքի հրահանգիչ

Նարինեի ճանապարհը շարունակվեց նաև որպես թռիչքի հրահանգիչ։

Նա իր հրապարակումներում պատմել է, որ 2022 թվականի փետրվարին Գերմանիայում դարձել է առաջին կին թռիչքի հրահանգիչը էլեկտրական ինքնաթիռով, և որպես հրահանգիչ իրականացրել է իր աշակերտի՝ Nils Fischer-ի առաջին մենավոր թռիչքի գործընթացը էլեկտրական ինքնաթիռով։

Այսպիսով, նրա գործունեության մեջ հայտնվեց ևս մեկ կարևոր ուղղություն՝ ոչ միայն ինքնուրույն թռչել, այլև թռչել սովորեցնել ուրիշներին։

Եվ այդ փորձը մի քանի տարի անց նա տարավ նաև Հայաստան։

Ավելի քան երկու տասնամյակ անց՝ վերադարձ հայկական երկինք

2023 թվականին Նարինե Մելքումյանի կյանքում տեղի ունեցավ խորհրդանշական մի իրադարձություն։

Նիդերլանդներում ավելի քան երկու տասնամյակ ապրելուց հետո նա առաջին անգամ որպես օդաչու թռավ Հայաստանի երկնքում։

Նարինեն այդ մասին գրել է իր հրապարակման մեջ՝ նշելով, որ որպես օդաչու իր համար անասելի զգացողություն էր վերադառնալ այն վայր, որտեղ ծնվել էին իր երազանքները։

Միաժամանակ նա ուշադրություն է դարձրել Հայաստանում ընդհանուր ավիացիայի զարգացման խնդիրներին և հույս հայտնել, որ երկրում ավելի շատ աղջիկներ ու տղաներ կկարողանան երազել թռիչքի մասին, իսկ ավիացիայի մասնագետներն ու համապատասխան կառույցները կնպաստեն ոլորտի զարգացմանը։

Բայց Հայաստանի երկնքում նրա վերադարձը միայն խորհրդանշական թռիչք չէր։

Նարինեն հայտնել է, որ դարձել է առաջին կին թռիչքի հրահանգիչը, որը թռիչք է ուսուցանել Հայաստանի երկնքում։ Նրա առաջին աշակերտը Տիգրանն էր՝ Հայաստանի առաջին պարապլանային ակրոբատիկ օդաչուներից մեկը, ըստ Նարինեի հրապարակման։ Նա նաև հույս էր հայտնել, որ երկար ժամանակ միակը չի մնա և Հայաստանում ավելի շատ կին օդաչուներ ու հրահանգիչներ կլինեն։

Հայաստան կատարած այցի ընթացքում Նարինեն հարցազրույց է տվել Հայաստանի Հանրային հեռուստատեսությանը՝ իր պատմության միջոցով կանանց ավիացիայի տարբեր մասնագիտություններում ներգրավվելու հնարավորությունների մասին խոսելու համար։

Նարինե Մելքումյանի ուշագրավ ճանապարհին անդրադարձ է կատարել նաև «Շանթ» հեռուստաընկերության «Աշխարհի հայերը» խորագրով պատրաստած հաղորդման շրջանակում։

Արտյոմ Երկանյանի հաղորդումը Նարինե Մելքումյանի մասին ևս մեկ կարևոր անդրադարձ է նրա պատմությանը՝ այն ներկայացնելով ավելի լայն՝ աշխարհասփյուռ հայերի հաջողությունների և ձեռքբերումների համատեքստում։

Մի թռիչք, որը փոխեց նրա պատմության հանրային ընկալումը

Նարինե Մելքումյանի անունը միջազգային ուշադրության կենտրոնում հայտնվեց նաև մեկ այլ պատճառով։

2024 թվականի հունիսին նա հրապարակեց ակրոբատիկ թռիչքի տեսագրություն, որում երևում է, թե ինչպես Extra 330LX ինքնաթիռի խցիկի ծածկը թռիչքի ընթացքում բացվում և կոտրվում է։

Դեպքը տեղի էր ունեցել մի քանի տարի առաջ՝ շոգ ամառային օր, մարզական թռիչքի ժամանակ։

Նարինեն կարողացել էր շարունակել կառավարել ինքնաթիռը և անվտանգ վայրէջք կատարել։ Բայց պատմության ամենակարևոր մասը, թերևս, հենց վայրէջքը չէր։

Նա հրապարակավ ընդունեց, որ դեպքը հնարավոր էր կանխել, եթե թռիչքից առաջ խցիկի ծածկի կողպման մեխանիզմի տեսողական ստուգումը պատշաճ կերպով կատարվեր։ Իր խոսքով՝ կողպման փականային տարրը փակված դիրքում չէր հայտնվել, և ինքը դա չէր նկատել։

Նա նաև նշել է, որ սխալ էր թռիչքային մարզումների գնալը COVID-ից ապաքինվելուց անմիջապես հետո՝ առանց օրգանիզմին լիարժեք վերականգնվելու բավարար ժամանակ տալու, և որ թռիչքի ժամանակ աչքերի պաշտպանություն չէր օգտագործել։ Խցիկի բացվելուց հետո օդային հոսքը, աղմուկը, շնչառության դժվարությունը և տեսողության խանգարումը իրավիճակը ծայրահեղ բարդ էին դարձրել։ Նա գրել է, որ տեսողության ամբողջական վերականգնման համար պահանջվել է մոտ 28 ժամ։

Այդ պատմության մեջ ուշագրավ է հենց նրա վերաբերմունքը։

Նարինեն տեսանյութը չներկայացրեց միայն որպես վտանգավոր իրավիճակից փրկվելու պատմություն։ Նա այն ներկայացրեց որպես սխալների, անվտանգության և դրանցից սովորելու դաս։

Տեսանյութի հրապարակումից հետո դրա տարածումը մեծացավ։ Piloot & Vliegtuig-ը 2024 թվականի հունիսի 28-ին հայտնել էր, որ հրապարակումից մեկ շաբաթ անց տեսանյութն արդեն ունեցել էր ավելի քան 1,4 միլիոն դիտում։

Իսկ Նարինեի YouTube-ի պաշտոնական էջում հրապարակված տեսանյութը հետագայում հասել է միլիոնավոր դիտումների։

Երբ մեկ դեպքը դառնում է ավելի մեծ պատմության սկիզբ

Այս միջադեպը Նարինեի համար ավարտված պատմություն չդարձավ։

2025 թվականի վերջին և 2026 թվականին նա արդեն սկսել է հրապարակայնորեն վերլուծել այդ դեպքը՝ խոսելով սխալների կառավարման, ինքնագիտակցության և այն մասին, թե որքան հեշտ է մարդը որևէ իրադարձության մասին եզրակացություն անել՝ առանց ամբողջ պատմությունը հասկանալու։

Նարինեն իր հրապարակումներում նշել է, որ իր տեսանյութի շուրջ առաջացած հետաքրքրությունից հետո բազմաթիվ լրատվամիջոցներ դիմել են իրեն հարցազրույցների և վավերագրական նախագծերի առաջարկներով, սակայն որոշ ժամանակ նա հրաժարվել է դրանցից։ Ավելի ուշ նա ներկայացրել է իր սեփական վավերագրական նախագիծը՝ «What We Miss When We Think We Understand», որտեղ փորձում է մանրամասն անդրադառնալ միջադեպին և դրա մարդկային ու մասնագիտական դասերին։

Այստեղ նրա պատմությունը արդեն դուրս է գալիս միայն ավիացիայի սահմաններից։

Այն դառնում է պատմություն այն մասին, թե ինչպես ենք մենք ընկալում սխալը, պատասխանատվությունը, փորձը և սեփական սահմանները։

Նարինեն և հայկական կին օդաչուների նոր սերունդը

Նարինե Մելքումյանի պատմությունը միայն մի մարդու կենսագրություն չէ։

Հայաստանում և հայկական միջավայրում վերջին տարիներին ավելի տեսանելի են դառնում նաև այլ կին օդաչուներ։

Տաթևիկ Ռևազյանի հրապարակման մեջ Նարինե Մելքումյանի հետ միասին հիշատակվում են ևս հինգ անուններ՝ Diana Khachatryan, Marina Poghosyan, Nadya Benklyan, Diana Sahakyan և Lusy Aroian։ Ռևազյանը նրանց ներկայացնում է որպես հայկական ծագմամբ կին օդաչուներ, որոնք իրենց մասնագիտական ճանապարհն են անցնում Հայաստանում և Հայաստանից դուրս։

Այս հրապարակումը կարևոր է նաև մեկ այլ պատճառով․ այն ցույց է տալիս, որ Նարինեի պատմությունը կարելի է դիտարկել հայկական ավիացիայում կանանց մասնագիտական ներկայության ավելի լայն համատեքստում։

Սակայն յուրաքանչյուր օդաչուի կենսագրություն և մասնագիտական ձեռքբերումներ, բնականաբար, առանձին ուսումնասիրության կարիք ունեն։

Երազանքը երբեմն պարզապես պետք է չհետաձգել

Նարինե Մելքումյանի պատմության մեջ ամենից շատ առանձնանում է ոչ թե որևէ մեկ մրցույթի արդյունքը կամ որևէ մեկ թռիչքը։

Ամենաուժեղ դրվագը թերևս այն է, որ նա 34 տարեկանում որոշեց սկսել այն, ինչ շատերը սովորաբար սկսում են ավելի երիտասարդ տարիքում։

Նա արդեն ուներ աշխատանք, մասնագիտական փորձ և ձևավորված կյանք։ Բայց որոշեց վերադառնալ տարիներ առաջ մնացած երազանքին։

Այդ որոշումից հետո անցան PPL-ի, ակրոբատիկ թռիչքների, կոմերցիոն օդաչուի պատրաստության, բազմաշարժիչ և գործիքային թռիչքների, հրահանգչական աշխատանքի տարիները։

Հետո եկան մրցումները։

Եվ վերջապես՝ վերադարձ դեպի այն երկինքը, որտեղ ծնվել էր նրա երազանքը։

Այսօր Նարինե Մելքումյանի պատմությունը կարելի է կարդալ ոչ միայն որպես հայ կնոջ՝ օդաչու դառնալու պատմություն, այլև որպես մի պարզ, բայց կարևոր միտք․

երբեմն երազանքը ուշանում է, բայց դա դեռ չի նշանակում, որ այն պետք է հրաժարվել իրականություն դարձնելուց։

«Նիդերլանդական Օրագրի» հաջորդ քայլը

Նարինե Մելքումյանի պատմությունը մենք չենք համարում ավարտված։

«Նիդերլանդական Օրագիրը» ցանկանում է առաջիկայում կապ հաստատել նրա հետ և ներկայացնել նրա պատմության այն հատվածները, որոնք դեռևս կարող են հետաքրքիր լինել մեր ընթերցողներին:

Այս հարցերի պատասխանները, հուսանք, արդեն կստանանք Նարինե Մելքումյանի հետ «Նիդերլանդական Օրագրի» հարցազրույցում։

Պատմությունները ի մի բերեց`
Աշոտ ԿՆԻԱԶՅԱՆԸ
«Նիդերլանդական Օրագիր»

-------------------------------

Վավերագրական ֆիլմ

Նարինե Մելքումյանի պատմությանը նվիրված վավերագրական ֆիլմը նույնպես արժանի է դիտման։ Այն ներկայացնում է նրա ճանապարհը դեպի ավիացիա և այն, թե ինչպես է Նիդերլանդներում իրականացրել օդաչու դառնալու իր վաղեմի երազանքը։

Նարինե Մելքումյանի պատմությունը՝ վավերագրական ֆիլմում՝

https://youtu.be/Wo7shSirVKg

Անկախության 35-ամյակը Նիդերլանդներում․ պաշտոնական ընդունելություն և համայնքային ներառականության հարցը

Սեպտեմբերի 21-ին Նիդերլանդներում նշվեց Հայաստանի Հանրապետության Անկախության 35-րդ տարեդարձը։ Նիդերլանդներում Հայաստանի Հանրապետության դեսպանությունը տոնական միջոցառումների մասին իր պաշտոնական հաղորդագրության մեջ ներկայացրել է օրվա ծրագիրը և Հաագայում կայացած ընդունելությունը։

Ըստ դեսպանության հաղորդագրության՝ Անկախության օրվա տոնակատարությունների մեկնարկը տրվել է Մաաստրիխտում։ Սուրբ Սերվատիոս տաճարի զանգերը ժամը 10։00-ին, 12։00-ին և 14։00-ին հնչեցրել են Հայաստանի Հանրապետության պետական օրհներգը։

Նույն օրվա երեկոյան կայացել է Հայաստանի Հանրապետության 35-րդ տարեդարձին նվիրված ընդունելությունը։

Դեսպանության հաղորդմամբ՝ ընդունելությանը ներկա են եղել Նիդերլանդների գործադիր և օրենսդիր մարմինների, Հաագայում տեղակայված միջազգային կազմակերպությունների, դիվանագիտական կորպուսի, գործարար շրջանակների և հայ համայնքի ներկայացուցիչներ։

Ողջույնի խոսքով հանդես են եկել Նիդերլանդներում ՀՀ դեսպան Վիկտոր Բիյագովը և Նիդերլանդների ԱԳՆ Եվրոպայի վարչության պետ Յոաննեկե Բալֆորտը։

Երեկոյի ընթացքում հայ-նիդերլանդական «Սև կարապ» հնգյակի կատարմամբ հնչել են հայկական ազգային ստեղծագործություններ։ Տոնական ընդունելությունն ավարտվել է հայկական խոհանոցի ներկայացմամբ․ Հայաստանից հրավիրված խոհարարները հյուրերին մատուցել են հայկական ուտեստներ։

Այսպիսին է Անկախության 35-ամյակի միջոցառումը ներկայացնում Հայաստանի Հանրապետության դեսպանությունը։

Իսկ համայնքային հարթակո՞ւմ

Միևնույն ժամանակ, այս պաշտոնական հաղորդագրության մեջ չի արտացոլվում մեկ այլ հանգամանք, որն արժանի է ուշադրության։

«Նիդերլանդական Օրագիրը» այս միջոցառմանը հրավիրված չի եղել։ Մեր ունեցած տեղեկություններով՝ հրավիրված չեն եղել նաև Նիդերլանդների հայ համայնքի որոշ այլ ներկայացուցիչներ և կառույցներ։

Այս հանգամանքը հատկապես ուշագրավ է ոչ միայն «Նիդերլանդական Օրագրի» և դեսպանության միջև վերջին տարիներին ձևավորված հաղորդակցության խնդիրների համատեքստում, այլև այն պատճառով, որ խոսքը Հայաստանի Հանրապետության Անկախության օրվա՝ բոլոր հայերի համար նշանակալի ազգային տոնի մասին է։

Անկախության օրվա պաշտոնական ընդունելությունը, իհարկե, դիվանագիտական ձևաչափ ունեցող միջոցառում է, և դեսպանությունն ինքն է որոշում հրավիրյալների շրջանակը։ Սակայն ազգային տոների պարագայում բնական է նաև այն հարցը, թե որքան լայնորեն են ներկայացված տեղի հայկական համայնքի տարբեր հատվածները։

Այս հարցը միայն «Նիդերլանդական Օրագրի» խնդիրը չէ։

Բաց նամակ՝ դեսպանությանը

Անկախության 35-ամյակի առիթով դեսպանությանը բաց նամակով դիմել է Ամստերդամում գործող Made in Armenia/Nina’s Handwork Boutique-ի հիմնադիր-տնօրեն Նարինե Բարսեղյանը։

Նա նախ շնորհավորել է դեսպանությանը և դրականորեն անդրադարձել ինչպես Անկախության օրվա նշմանը, այնպես էլ Մաաստրիխտում պետական օրհներգի հնչեցմանը։ Միաժամանակ նամակում բարձրացրել է ազգային տոների կազմակերպման և համայնքի ավելի լայն մասնակցության հարցը։

Նամակի հիմնական միտքն այն է, որ Հայաստանի Անկախության օրը որևէ առանձին կազմակերպության կամ խմբի տոնը չէ, այլ Հայաստանի Հանրապետության և Նիդերլանդներում ապրող հայության ազգային տոնը։

Նամակագիրը նաև առաջարկում է նման կարևոր տարեդարձերի ժամանակ հնարավորինս լայնորեն ներգրավել հայկական կազմակերպություններին, եկեղեցուն, մշակութային կենտրոններին, գործարարներին և համայնքի տարբեր ներկայացուցիչներին։

Նրա պատկերացմամբ՝ նման միջոցառումը կարող էր կազմակերպվել նաև Ամստերդամում՝ հայկական եկեղեցու միջավայրում, որպես տարբեր համայնքային շրջանակների համատեղ մասնակցության հնարավորություն։

Բաց նամակում, մասնավորապես, նշվում է, որ Անկախության 35-ամյակը կարող էր դառնալ ոչ միայն պետական տոնական միջոցառում, այլև Նիդերլանդների հայության միասնությունն ու ակտիվությունը ներկայացնելու առիթ։

Նամակի հեղինակը միաժամանակ շեշտում է, որ իր խոսքերը չի ցանկանում ընկալել որպես քննադատություն, այլ՝ որպես ցանկություն՝ տեսնելու ավելի միասնական, համագործակցող և իրար լսող հայկական համայնք Նիդերլանդներում։

Հարցը՝ հրավերից ավելի լայն

«Նիդերլանդական Օրագիրը» չի կարծում, որ մեկ միջոցառման հրավիրյալների ցանկը ինքնին կարող է ամբողջությամբ բնորոշել Նիդերլանդների հայ համայնքի և Հայաստանի դիվանագիտական ներկայացուցչության հարաբերությունները։

Սակայն այս տարվա Անկախության օրվա շուրջ ստեղծված իրավիճակը լրացուցիչ հարց է առաջացնում։

Արդյո՞ք Հայաստանի Հանրապետության ազգային տոների նշումը Նիդերլանդներում կարող է լինել այն հարթակը, որտեղ հնարավորինս լայնորեն ներկայացված կլինեն տեղի հայ համայնքի տարբեր կազմակերպությունները, կառույցներն ու անհատները՝ անկախ նրանց կազմակերպական պատկանելությունից։

Այս հարցը հատկապես արդիական է այն դեպքում, երբ վերջին տարիներին «Նիդերլանդական Օրագրի» և ՀՀ դեսպանության միջև լրագրողական հաղորդակցության շուրջ նույնպես առաջացել են խնդիրներ։

Մեր խմբագրությունը բազմիցս դիմել է դեսպանությանը համայնքին առնչվող հարցերով և, ինչպես արդեն հրապարակայնորեն ներկայացրել ենք, մի շարք հարցումների պատասխաններ չի ստացել։ Անկախության 35-ամյակի միջոցառմանը չհրավիրվելը այդ ավելի երկար պատմության հերթական դրվագն է «Նիդերլանդական Օրագրի» համար։

Սակայն այս հրապարակման նպատակը հերթական անգամ միայն մեր չհրավիրվելու փաստը արձանագրելը չէ։

Ավելի կարևոր է մեկ այլ հարց՝ ինչպիսի՞ համայնքային ներառականություն ենք ցանկանում տեսնել Հայաստանի ազգային տոների ժամանակ Նիդերլանդներում։

Հայաստանի անկախության օրը պետական և ազգային տոն է։ Նիդերլանդների հայ համայնքը տարբեր կազմակերպություններ, եկեղեցական կառույցներ, մշակութային ու հասարակական միություններ, գործարարներ, մասնագետներ, լրատվամիջոցներ և բազմաթիվ անհատներ ունի։ Նրանք կարող են ունենալ տարբեր մոտեցումներ, տարբեր կազմակերպական պատկանելություն և տարբեր կարծիքներ, բայց Անկախության օրը նրանց համար ընդհանուր ազգային նշանակություն ունեցող օր է։

Հետևաբար, ազգային տոների կազմակերպման շուրջ ավելի լայն մասնակցության ակնկալիքը կարելի է դիտարկել ոչ թե որպես որևէ մեկի նկատմամբ արտոնյալ վերաբերմունքի պահանջ, այլ որպես համայնքային երկխոսության և փոխադարձ լսելիության հարց։

Ի վերջո, դեսպանության կազմակերպած միջոցառումը և համայնքի որոշ ներկայացուցիչների բարձրացրած հարցերը կարող են գոյակցել։ Մեկը չի չեղարկում մյուսը։

Իսկ եթե Անկախության 35-ամյակը նաև հնարավորություն է տալիս մտածելու ապագայի մասին, ապա գուցե հենց այս հարցն է արժանի շարունակական քննարկման՝ կարո՞ղ են Հայաստանի պետական ներկայացուցչությունը և Նիդերլանդների բազմաշերտ հայկական համայնքը ազգային տոների առիթով ավելի լայնորեն հանդիպել, լսել և ներկայացնել միմյանց։

«Նիդերլանդական Օրագիրը» այս հարցի պատասխանը թողնում է դեսպանությանը և, ավելի լայն իմաստով, Նիդերլանդների հայ համայնքի բոլոր ներկայացուցիչներին։

«Նիդերլանդական Օրագիր»
23.09.2026

Լուսանկարները դեսպանության ֆեյսբուքյան էջից

«Գլաձոր»՝ 20 տարվա ճանապարհ, որը շարունակվում է

ASV Gladzor-ը նշում է 20-ամյակը և պատրաստվում է իր 21-րդ ուսանողական խորհրդի ձևավորմանը

Նիդերլանդների հայ ուսանողական միությունը՝ ASV Gladzor-ը, այս տարի նշում է հիմնադրման 20-ամյակը՝ 2006–2026 թվականներ։ Երկու տասնամյակ շարունակ այն միավորում է Նիդերլանդների տարբեր քաղաքներում սովորող հայ ուսանողներին՝ ստեղծելով ոչ միայն շփման և ընկերության, այլև հայկական մշակույթին, պատմությանն ու ինքնությանը հաղորդակից լինելու միջավայր։

«Գլաձոր» անվանումը պատահական չէ։ Միությունը կոչվել է 13–14-րդ դարերում Սյունիքում գործող Գլաձորի համալսարանի պատվին՝ այն կրթամշակութային կենտրոնի, որը հայտնի է որպես «Հայկական Աթենք»։ Միջնադարյան Գլաձորի գիտության, արվեստի և կրթության ավանդույթը ժամանակակից միությունը փորձում է շարունակել արդեն 21-րդ դարի ուսանողական միջավայրում։

ASV Gladzor-ը landelijke՝ համազգային բնույթի ուսանողական միություն է, որը միավորում է Ամստերդամում, Ռոտերդամում, Հաագայում, Ուտրեխտում, Բրեդայում և Նիդերլանդների այլ քաղաքներում սովորող հայ երիտասարդներին՝ անկախ նրանց համալսարանից կամ բնակության վայրից։

Երկու տասնամյակ՝ ուսանողական կյանքից մինչև համայնքային հարթակ

20 տարիների ընթացքում «Գլաձորի» գործունեությունը ներառել է մշակութային, կրթական, սոցիալական և համայնքային բազմաթիվ նախաձեռնություններ։ Կազմակերպվել են հայկական պարի դասեր, խոհարարական վարպետության դասեր, մշակութային օրեր, սիմպոզիումներ, էքսկուրսիաներ, դասախոսություններ և բանավեճեր։

Ուսանողական կյանքի անբաժանելի մասն են դարձել նաև գալա երեկոները, ամանորյա borrel-ները, ֆիլմերի երեկոները, բոուլինգը, ճամփորդություններն ու տարբեր սոցիալական միջոցառումները։ Դրանց միջոցով «Գլաձորը» տարիների ընթացքում դարձել է նոր ծանոթությունների, ընկերությունների և սերունդների միջև կապերի ձևավորման վայր։

Միության օրակարգում տեղ են գտել նաև հայկական պատմությանն ու մշակույթին նվիրված ծրագրերը, Հայոց ցեղասպանության հիշատակի միջոցառումները, հատկապես ապրիլյան օրերին, ինչպես նաև համագործակցությունը Նիդերլանդների հայկական այլ կառույցների, այդ թվում՝ FAON-ի հետ։

Առանձին տեղ ունի «Arax» ամսագիրը, որը ստեղծվում և հրատարակվում է հենց ուսանողների կողմից։ Այն հնարավորություն է տալիս երիտասարդներին գրել հայկական մշակույթի, պատմության, կրոնի, սփյուռքի և սեփական փորձառությունների մասին՝ միաժամանակ դառնալով Գլաձորի ուսանողական կյանքի յուրօրինակ մշակութային արխիվ։

Յուրաքանչյուր տարի՝ նոր խորհուրդ

«Գլաձորի» առանձնահատկություններից մեկը նրա կառավարման շարունակական փոփոխությունն է։ Ամեն տարի ընտրվում է նոր խորհուրդ, որը միության գործունեությանը բերում է նոր գաղափարներ, նախաձեռնություններ և մոտեցումներ։

20-ամյակի տարում միությունը ղեկավարում է Bestuur 20-ը՝ նախագահ Դավիթ Դաշյանի գլխավորությամբ։ Խորհրդի կազմում են նաև քարտուղար Գավրիել Ակմակջյանը, արտաքին կոորդինատոր Միքայել Չաթսատրյանը, փոխնախագահ և գանձապահ Թոմաս Հայրանը, ինչպես նաև ներքին կոորդինատոր և PR-մենեջեր Արինա Արաքելյանը։

Նրանցից յուրաքանչյուրն ունի իր պատկերացումը «Գլաձորի» հետագա զարգացման մասին՝ սկսած ուսանողների միջև կապերի ամրապնդումից և նոր համագործակցություններից մինչև կրթական ծրագրերի զարգացում և Նիդերլանդներ ժամանող հայ ուսանողների համար աջակցության ավելի կազմակերպված համակարգի ստեղծում։

Այսպիսով, խորհրդի պարբերական փոփոխությունը ոչ թե ընդհատում է «Գլաձորի» պատմությունը, այլ ապահովում է դրա շարունակականությունը՝ փորձը փոխանցելով հաջորդ սերնդին։

20-ամյակը՝ չորրորդ «Լուստրումով»

20-ամյակի առիթով «Գլաձորը» նշում է նաև իր չորրորդ «Լուստրումը»՝ հինգ տարին մեկ կազմակերպվող հոբելյանական շրջանը։

Տոնական ծրագրերում նախատեսվում են հայկական գինիների համտես, հանդիսավոր ընթրիք և փառատոն Ուտրեխտում՝ հենց այն քաղաքում, որտեղ հիմնադրվել է «Գլաձորը» և որտեղ անցկացվել են նախորդ «Լուստրումների» միջոցառումները։ Ծրագրերի վերջնական ծավալը կախված է մասնակցության և գրանցումների հնարավորությունից։

Այս նախաձեռնությունները նախատեսված են ոչ միայն գործող ուսանողների, այլև «Գլաձորի» շրջանավարտների ու նախկին անդամների մասնակցությամբ՝ ընդգծելով միության 20-ամյա պատմության տարբեր սերունդների կապը։

«Գլաձորը»՝ Նիդերլանդների հայ երիտասարդության կյանքում

«Նիդերլանդական Օրագիրը» տարիների ընթացքում բազմիցս անդրադարձել է ASV Gladzor-ի գործունեությանը՝ լուսաբանելով խորհուրդների ընտրությունները, միջոցառումները և միության կյանքը։

Այս տարի «ՕՐԵՐ» եվրոպական ամսագիրն իր Նիդերլանդների հայ համայնքին նվիրված համարում նույնպես անդրադարձել է ASV Gladzor-ին՝ առանձնացնելով նրա երկու տասնամյակների գործունեությունը։

20-ամյակը, սակայն, «Գլաձորի» համար ոչ թե ամփոփիչ կետ է, այլ հերթական հանգրվան։ Շուտով կձևավորվի միության 21-րդ ուսանողական խորհուրդը, և նոր սերունդը կստանձնի կազմակերպության հետագա ընթացքը։

2006-ին սկսված նավարկությունը շարունակվում է։

Արդեն նոր խորհրդով, նոր ուսանողներով, նոր գաղափարներով, բայց նույն անվամբ ու նույն հիմքով՝ Գլաձոր։

Շնորհավոր 20-ամյակ, «Գլաձոր»։ Եվ բարի ճանապարհ՝ դեպի հաջորդ 20-ամյակը։

Աշոտ ԿՆԻԱԶՅԱՆ

«Նիդերլանդական օրագիր»

Ռուսաստանը Հայաստանին գազը վաճառում է $165-ով․ բայց հայ սպառողը վճարում է մոտ $396` ավելի թանկ քան թուրք սպառողը

«Նիդերլանդական Օրագրի» համեմատական փաստահավաք ակնարկը՝ թվերով

22.09.2026/Նիդ.օրագիր

Ռուսական գազը տարբեր երկրներում սպառողին հասնում է էապես տարբեր գնով։ Հայաստանի համար Ռուսաստանի կողմից սահմանին մատակարարվող գազի պայմանագրային գինը կազմում է մոտ 165 դոլար՝ 1000 մ³-ի դիմաց, մինչդեռ Հայաստանի սովորական տնային սպառողի գործող սակագինը, դոլարային հաշվարկով, մոտ 396 դոլար/1000 մ³ է։ Թուրքիայի Ստամբուլում 2026 թվականի առաջին սպառման աստիճանի տնային սակագինը մոտավորապես 337 դոլար/1000 մ³ է, թեև ավելի բարձր սպառման դեպքում գինը զգալիորեն աճում է։ Նիդերլանդներում 2026 թվականի օգոստոսի տվյալներով միայն գազի մատակարարման գինը և էներգետիկ հարկը միասին կազմում են մոտ 1,38 եվրո/մ³, որը դոլարային հաշվարկով մոտ 1,585 դոլար/1000 մ³ է՝ առանց տարեկան ֆիքսված վճարների։ Այսպիսով, նույն 1000 մ³-ի դիմաց Նիդերլանդների տնային սպառողը վճարում է մոտ չորս անգամ ավելի, քան Հայաստանի սպառողը, իսկ Հայաստանի և Թուրքիայի տնային սակագները նույն կարգի են՝ որոշակի տարբերությամբ։ Միաժամանակ Հայաստանի 165 դոլար ներմուծման գինը և 396 դոլար սպառողական սակագինը նույն ցուցանիշները չեն, քանի որ վերջնական սակագնի մեջ ներառված են գազի փոխադրման, բաշխման, համակարգի շահագործման, հարկերի և այլ կարգավորվող բաղադրիչներ։

Հայաստանի Հանրապետության Անկախության 35-րդ տարեդարձի տոնական երեկոն՝ Նիդերլանդների դեսպանի դիտակետով

22.09.2026/Նիդ.օրագիր

Հայաստանում Նիդերլանդների Թագավորության դեսպան Մարիկե Մոնրոյ-Վինթերը Հանրապետության հրապարակում ներկա է գտնվել Անկախության 35-ամյակին նվիրված համերգին և իր ֆեյսբուքյան էջում հրապարակել տոնական երեկոյի լուսանկարները։

Դեսպանը լուսանկարներին կից գրել է. «Երեկոն շատ տպավորիչ էր և հիշարժան։ Ուրախ էի կիսել այս տոնական մթնոլորտը հայ ժողովրդի հետ»։

Լուսանկարներում՝ Հանրապետության հրապարակը, տոնական Հայաստանը և Անկախության օրվա համերգային մթնոլորտը՝ դիվանագետի դիտակետից։

Հայաստանի և Նիդերլանդների հարաբերությունները տարիների ընթացքում զարգացել են քաղաքական, տնտեսական, մշակութային և հասարակական տարբեր ուղղություններով։ Անկախության 35-ամյակի միջոցառմանը Նիդերլանդների դեսպանի մասնակցությունը ևս մեկ դրվագ է երկու երկրների հարաբերությունների ներկա օրակարգում։

Նիդերլանդական Օրագիրը ներկայացնում է դեսպանի հրապարակած լուսանկարներից մի քանիսը։

Marieke Monroy-Winter, the Ambassador of the Netherlands to Armenia

Անկախությունը՝ բացարձակ արժեք. Հայաստանի տոնը Կալկաթայում

Անկախությունը բացարձակ արժեք է, որի պահպանումն ու  հզորացումը յուրաքանչյուր հայի գլխավոր առաքելությունն է

21.09.2026/Կալկաթա/Նիդ.օրագիր

Հայաստանում և սփյուռքում սեպտեմբերի 21-ը տոնախմբվում է ՀՀ պետական և ազգային ամենակարևոր տոներից մեկը` Հայաստանի անկախության տոնը։ Այն խորհրդանշում է հայ ժողովրդի դարավոր երազանքի իրականացումն ու անկախ պետականության վերականգնումը։ Տոնը համախմբում է աշխարհասփյուռ հայությանը։

Այդ առիթով,  տարվույս` սեպտեմբերի 21-ին , Կալկաթայի Սբ. Գրիգոր Լուսավորիչ հայկական եկեղեցում  կատարվեց Հանրապետական մաղթանք Հնդկահայոց հոգևոր հովիվ  և Կալկաթայի Հայոց մարդասիրական ճեմարանի տեսուչ Հոգեշնորհ Տ. Տաճատ վարդապետ Ծատուրյանի կողմից։ Այնուհետև ճեմարանի բակում թմբկահարների ելույթից հետո հանդիսավոր կերպով բարձրացվեց ՀՀ եռագույնը, հնչեցին Հայաստանի և  Հնդկաստանի պետական օրհներգերն ու ճեմարանի հիմնը։ Միջոցառման գեղարվեստական մասը տեղի ունեցավ  ճեմարանի հանդիսությունների դահլիճում։ Ամենուր թևածում էր հայկյան հայրենասիրական ոգին։

Տոնական օրը շարունակվեց Կալկաթայի հայտնի Վիկտորիա Մեմորիալում, որտեղ ՀՀ արտաքին գործերի և միջազգային առևտրի նախարարության, ՀՀ կրթության, գիտության, մշակույթի և սպորտի նախարարության, ինչպես նաև Հնդկաստանում ՀՀ դեսպանության աջակցությամբ կազմակերպվել էր  գեղեցիկ  համերգային միջոցառում, որով էլ տրվեց Հայաստանի պետական կամերային նվագախմբի համերգային շրջագայության մեկնարկը։ Համերգաշարի գեղարվեստական ղեկավարն  էր Մաեստրո  Սիփան Օլահը( Մեծ Բրիտանիա)։  Միջոցառմանն իրենց ներկայությամբ պատվել էին Հնդկաստանում ՀՀ արտակարգ և լիազոր դեսպան Վահագն Աֆյանը և Արևմտյան Բենգալիայի  բարեկեցության վարչության քարտուղար Սանջայ Բանսալը։ Երեկոյի ընթացքում հնչեցին հայ  և արտասահմանցի հայտնի կոմպոզիտորների գործեր` Կոմիտաս, Ա. Խաչատրյան,Ալ. Սպենդիարյան, Ա. Բաբաջանյան, Շ. Ազնավուր, Էդ. Միրզոյան,  Լ. Արդիտի, Էդ. Գրիգ, Ս. Բիքսիո։

Իրենց կատարողական արվեստով փայլեցին և հանդիսատեսին դյութեցին  Աստղիկ Վարդանյանը( ջութակ), Կատարինե Հովսեփյանը ( դաշնամուր), Շողիկ Թորոսյանը( սոպրանո), Սիփան Օլահը( տենոր)։

Տոնական համերգին ներկա էին նաև Կալկաթայի Հայոց մարդասիրական ճեմարանի աշակերտությունն ու  ուսուցչական ողջ կազմը` տեսուչ Տ. Տաճատ վարդապետ Ծատուրյանի անմիջական ղեկավարությամբ։

Համերգը հիշարժան էր  ու   արժանացավ հայ և  հնդիկ հանդիսատեսի ջերմ ընդունելությանն ու չդադարող  ծափողջյուններին։

Շնորհավո'ր  տոնդ, Հայաստան։

       Կալկաթայից`   Լիանա       Փիրումյան 

35 տարի անկախություն․ Հայաստանի անցած ճանապարհը

 20.09.2026/Նիդերլանդական օրագիր

1991–2026

2026 թվականի սեպտեմբերի 21-ին Հայաստանի Հանրապետությունը նշում է անկախության 35-ամյակը։

1991 թվականի սեպտեմբերի 21-ին Հայաստանի բնակչությունը հանրաքվեով պատասխանեց Խորհրդային Միությունից անկախանալու հարցին։ Քվեարկողների շուրջ 99 տոկոսը կողմ արտահայտվեց անկախությանը, և սեպտեմբերի 21-ը դարձավ Հայաստանի Հանրապետության Անկախության օրը։ Դրան նախորդել էր 1990 թվականի օգոստոսի 23-ին ընդունված Անկախության մասին հռչակագիրը։

35 տարի անց այդ օրը կարելի է դիտարկել ոչ միայն որպես պետական տոն, այլև որպես առիթ՝ փաստերով վերադառնալու անցած ճանապարհին։

Ի՞նչ պետություն ստեղծվեց 1991-ից հետո։ Ինչպե՞ս փոխվեց Հայաստանի քաղաքական համակարգը։ Ի՞նչ գին ունեցավ անկախությունը պատերազմի և անվտանգության տարիներին։ Ինչպե՞ս փոխվեց երկրի բնակչությունն ու տնտեսությունը։ Եվ, վերջապես, ինչպիսի՞ տեղ ունի Հայաստանը 2026 թվականին միջազգային հարաբերություններում՝ մասնավորապես Եվրոպական միության և Նիդերլանդների հետ։

Անկախության առաջին տարիները․ պետականության ձևավորում և պատերազմ

1991 թվականի հանրաքվեից հետո Հայաստանը սկսեց ձևավորել անկախ պետական կառավարման ամբողջական համակարգ։ Հանրապետության առաջին նախագահ ընտրվեց Լևոն Տեր-Պետրոսյանը։

Առաջին տարիներին պետության առջև միաժամանակ կանգնած էին պետական կառույցների ձևավորման, սեփական դրամավարկային համակարգի ստեղծման, արտաքին հարաբերությունների հաստատման, բանակի կազմակերպման, տնտեսական համակարգի վերափոխման և պատերազմի պայմաններում երկրի անվտանգության ապահովման խնդիրները։

1992 թվականի մարտի 2-ին Հայաստանը դարձավ Միավորված ազգերի կազմակերպության անդամ։ Նույն թվականին Հայաստանի և Նիդերլանդների միջև հաստատվեցին դիվանագիտական հարաբերություններ։

Անկախության առաջին տարիները նաև տնտեսական ծանրագույն ճգնաժամի ժամանակաշրջան էին։ Խորհրդային տնտեսական համակարգի փլուզումը, արտադրական կապերի խզումը, էներգետիկ ճգնաժամը, շրջափակումը և պատերազմը խորացրին սոցիալ-տնտեսական դժվարությունները։

1994 թվականին Ղարաբաղյան հակամարտության գոտում հաստատված հրադադարից հետո սկսվեց երկարատև բանակցային գործընթաց։

1995 թվականի հուլիսի 5-ին հանրաքվեով ընդունվեց Հայաստանի առաջին Սահմանադրությունը՝ ձևավորելով անկախ պետության իրավական և սահմանադրական հիմքերը։

1998 թվականին Լևոն Տեր-Պետրոսյանի հրաժարականից հետո նախագահի պաշտոնը ստանձնեց Ռոբերտ Քոչարյանը։

1998–2008․ տնտեսական աճ և քաղաքական ցնցումներ

Ռոբերտ Քոչարյանը Հայաստանի նախագահ ընտրվեց 1998 թվականին և վերընտրվեց 2003-ին։

Այս տարիներին Հայաստանը մտավ տնտեսական աճի փուլ։ Շուկայական տնտեսության համակարգը աստիճանաբար ամրապնդվեց, աճեց մասնավոր հատվածը, զարգացավ բանկային համակարգը և ավելացավ արտասահմանյան ներդրումների ծավալը։

Սակայն տնտեսական աճին զուգահեռ պահպանվեցին աղքատության, արտագաղթի, սոցիալական անհավասարության և իշխանության կենտրոնացման վերաբերյալ հասարակական քննարկումները։

1999 թվականի հոկտեմբերի 27-ի Ազգային ժողովի ահաբեկչությունը դարձավ անկախ Հայաստանի պատմության ամենածանր քաղաքական հարվածներից մեկը․ սպանվեցին վարչապետ Վազգեն Սարգսյանը, Ազգային ժողովի նախագահ Կարեն Դեմիրճյանը և ևս վեց մարդ։

2001 թվականին Հայաստանը նշվեց որպես քրիստոնեությունը պետական կրոն ընդունելու 1700-ամյակը։

2005 թվականին սահմանադրական փոփոխություններով փոխվեցին պետական կառավարման և իշխանությունների փոխհարաբերությունների մի շարք մեխանիզմներ։

2008–2018․ քաղաքական ճգնաժամից մինչև իշխանության փոփոխություն

2008 թվականին Հայաստանի նախագահ ընտրվեց Սերժ Սարգսյանը։

Նույն տարվա նախագահական ընտրություններից հետո տեղի ունեցած զանգվածային բողոքի ցույցերը վերածվեցին բախումների։ Մարտի 1-ի իրադարձությունները և դրանց հետևանքները երկար ժամանակ մնացին Հայաստանի քաղաքական օրակարգի առանցքային թեմաներից։

2008–2018 թվականներին երկիրը շարունակեց տնտեսական զարգացումը, սակայն հասարակության մեջ պահպանվեցին քաղաքական և սոցիալական լարվածության հարցերը։

2015 թվականի սահմանադրական հանրաքվեով Հայաստանը անցում կատարեց խորհրդարանական կառավարման համակարգի։

2018 թվականի ապրիլին Սերժ Սարգսյանը դարձավ վարչապետ, սակայն նրա պաշտոնավարման դեմ սկսված զանգվածային բողոքի շարժումը վերաճեց լայն հասարակական շարժման։ Սերժ Սարգսյանը հրաժարական տվեց, իսկ 2018 թվականի մայիսին վարչապետ դարձավ Նիկոլ Փաշինյանը։

2018 թվականի արտահերթ խորհրդարանական ընտրություններում Նիկոլ Փաշինյանի գլխավորած «Իմ քայլը» դաշինքը ստացավ խորհրդարանական մեծամասնություն։

Նոր իշխանության օրակարգում հայտնվեցին կոռուպցիայի դեմ պայքարը, դատական համակարգի բարեփոխումը, պետական կառավարման փոփոխությունը, ժողովրդավարական ինստիտուտների ամրապնդումը և տնտեսական նոր քաղաքականությունը։

2020․ պատերազմ և նոր անվտանգային իրականություն

2020 թվականի սեպտեմբերի 27-ին սկսվեց Լեռնային Ղարաբաղի պատերազմի ամենածանր փուլերից մեկը։

44 օր տևած պատերազմը ավարտվեց 2020 թվականի նոյեմբերի 9-ի եռակողմ հայտարարությամբ։

ՄԱԿ-ի տվյալներով՝ պատերազմի ընթացքում և դրա հետևանքով Հայաստան տեղափոխվեց մոտ 90 հազար մարդ։

Պատերազմը փոխեց Հայաստանի ներքին և արտաքին քաղաքական օրակարգը։ Երկիրը կանգնեց նոր անվտանգության, սոցիալական և քաղաքական խնդիրների առաջ։

2021 թվականին անցկացվեցին արտահերթ խորհրդարանական ընտրություններ։ Նիկոլ Փաշինյանի գլխավորած «Քաղաքացիական պայմանագիր» կուսակցությունը ստացավ խորհրդարանական մեծամասնություն։

2022 և 2023 թվականներին Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև սահմանային ու տարածաշրջանային զարգացումները շարունակեցին մնալ Հայաստանի արտաքին քաղաքականության գլխավոր խնդիրներից։

2023 թվականի սեպտեմբերին Լեռնային Ղարաբաղում ռազմական գործողություններից հետո ավելի քան 100 հազար հայեր տեղափոխվեցին Հայաստան։

ՄԱԿ-ի Փախստականների հարցերով գերագույն հանձնակատարի տվյալներով՝ 2023 թվականի սեպտեմբերի վերջին ավելի քան 100 հազար մարդ մեկ շաբաթվա ընթացքում հասավ Հայաստան։ 2024 թվականի տվյալներով՝ այդ հոսքի ընդհանուր թիվը գնահատվել է մոտ 115 հազար։

Սա անկախ Հայաստանի պատմության մեջ դարձավ ոչ միայն արտաքին և անվտանգային, այլև ժողովրդագրական ու սոցիալական խոշորագույն մարտահրավերներից մեկը։

Ժողովրդագրություն․ անկախության ամենածանր մարտահրավերներից մեկը

Անկախության 35 տարիների ամենանշանակալի փոփոխություններից մեկը Հայաստանի բնակչության թվաքանակի փոփոխությունն է։

Համաշխարհային բանկի տվյալներով՝ Հայաստանի բնակչությունը 1990 թվականին կազմել է շուրջ 3,55 միլիոն մարդ, մինչդեռ 2025 թվականի գնահատականը՝ մոտ 3,09 միլիոն։

Անկախության առաջին տասնամյակներում բնակչության նվազման հիմնական գործոններից են եղել արտագաղթը, բնական աճի նվազումը և ժողովրդագրական կառուցվածքի փոփոխությունները։

Միևնույն ժամանակ վերջին տարիներին բնակչության ցուցանիշը որոշ չափով աճել է։ Համաշխարհային բանկի տվյալներով՝ Հայաստանի բնակչությունը 2023 թվականին կազմել է մոտ 2,964 միլիոն, 2024-ին՝ 3,033 միլիոն, իսկ 2025-ին՝ մոտ 3,087 միլիոն։

Այս փոփոխությունը պետք է դիտարկել նաև 2022–2023 թվականների տարածաշրջանային միգրացիոն գործընթացների և Լեռնային Ղարաբաղից Հայաստան տեղափոխված բնակչության համատեքստում։

Հետևաբար բնակչության վերջին տարիների աճը ինքնին չի նշանակում, որ Հայաստանի երկարաժամկետ ժողովրդագրական խնդիրները լուծված են։

Տնտեսություն․ ճգնաժամից դեպի վերականգնում

1991 թվականի Հայաստանի տնտեսությունը և 2026 թվականի տնտեսությունը չափերով ու կառուցվածքով էապես տարբեր են։

Համաշխարհային բանկի տվյալներով՝ Հայաստանի անվանական ՀՆԱ-ն 1990 թվականին կազմել է մոտ 2,26 միլիարդ ԱՄՆ դոլար, իսկ 2025 թվականին՝ մոտ 29,24 միլիարդ դոլար։

Այս թվերի համեմատությունը պետք է զգուշությամբ կատարել․ դրանք ընթացիկ դոլարով հաշվարկված անվանական ցուցանիշներ են և չեն արտացոլում գնաճի, փոխարժեքների ու գնողունակության փոփոխությունները։

Տնտեսական պատմության մեջ առանձնահատուկ տեղ ունի 2000-ականների բարձր աճի շրջանը։

2020 թվականին COVID-19 համավարակի և պատերազմի հետևանքով Հայաստանի տնտեսությունը գրանցեց 7,2 տոկոս անկում։ Հաջորդ տարիներին տնտեսությունը վերականգնվեց․ 2021-ին աճը կազմեց 5,8 տոկոս, 2022-ին՝ 12,6 տոկոս, 2023-ին՝ 8,3 տոկոս, 2024-ին՝ 5,9 տոկոս, իսկ Համաշխարհային բանկի տվյալներով՝ 2025-ին՝ 7,2 տոկոս։

Այսպիսով, 35 տարվա տնտեսական ճանապարհը ներառում է խոր ճգնաժամ, շուկայական տնտեսության ձևավորում, բարձր աճի փուլեր, համաշխարհային և ներքին ցնցումներ և նոր տնտեսական վերականգնում։

Հայաստան–Եվրոպական միություն․ հարաբերությունների ընդլայնվող շրջանակ

Հայաստանի եվրոպական ուղղությունը նույնպես անցել է մի քանի փուլ։

Եվրոպական համայնքների և Հայաստանի միջև Գործընկերության և համագործակցության համաձայնագիրը ստորագրվել է 1996 թվականին և ուժի մեջ մտել 1999 թվականի հուլիսի 1-ին։

2004 թվականին Հայաստանը ընդգրկվեց Եվրոպական հարևանության քաղաքականության շրջանակում, իսկ 2009 թվականին՝ Արևելյան գործընկերության նախաձեռնության մեջ։

2017 թվականի նոյեմբերին ստորագրվեց Հայաստան–ԵՄ Համապարփակ և ընդլայնված գործընկերության համաձայնագիրը՝ CEPA-ն։ Այն ամբողջությամբ ուժի մեջ մտավ 2021 թվականի մարտի 1-ին։

Համաձայնագիրը ներառում է ժողովրդավարության, իրավունքի գերակայության, մարդու իրավունքների, տնտեսական համագործակցության, առևտրի, կրթության, շրջակա միջավայրի և այլ ոլորտներ։

2024 թվականին մեկնարկեց Հայաստանի և ԵՄ-ի միջև վիզաների ազատականացման երկխոսությունը, իսկ 2025 թվականի նոյեմբերին ԵՄ-ն Հայաստանին ներկայացրեց Վիզաների ազատականացման գործողությունների ծրագիրը։

2025 թվականի մարտին Հայաստանի Ազգային ժողովը ընդունեց ԵՄ-ին անդամակցության գործընթացի մեկնարկի մասին օրենքը։ Եվրոպական խորհրդարանի փաստաթուղթը հստակ արձանագրում է, որ այդ օրենքը ինքնին ԵՄ անդամակցության պաշտոնական հայտ չէ, սակայն արտահայտում է Հայաստանի եվրոպական ուղղության վերաբերյալ քաղաքական որոշումը։

2025 թվականի դեկտեմբերին ԵՄ-ն և Հայաստանը ընդունեցին նոր ռազմավարական օրակարգ։

2026 թվականի մայիսի 4–5-ին Երևանում տեղի ունեցավ Հայաստան–ԵՄ առաջին գագաթնաժողովը։ Քննարկվեցին տնտեսական, էներգետիկ, տրանսպորտային, թվային, անվտանգային և այլ ուղղություններով համագործակցության խորացման հարցերը։

Այսպիսով, 35-րդ տարեդարձի պահին Հայաստան–ԵՄ հարաբերությունները 1990-ականների սկզբի նորաստեղծ դիվանագիտական կապերից հասել են բազմաոլորտ համագործակցության մակարդակի։

Հայաստան–Նիդերլանդներ․ հարաբերություններ անկախության առաջին տարիներից

Հայաստանի և Նիդերլանդների միջև դիվանագիտական հարաբերությունները հաստատվել են 1992 թվականին։

Առաջին տասնամյակներին Նիդերլանդների դեսպանությունը Հայաստանի հարցերը ներկայացնում էր Թբիլիսիում գտնվող դեսպանության միջոցով։ 2020 թվականին Նիդերլանդները Երևանում բացեց իր դեսպանությունը և նշանակեց Հայաստանում առաջին մշտական դեսպանին։

Այսօր երկու երկրների համագործակցությունը ներառում է տնտեսական, քաղաքական, հասարակական և մշակութային ուղղություններ։

Նիդերլանդների դեսպանատունը Հայաստանում առանձնացնում է մասնավորապես գյուղատնտեսությունը, ՏՏ ոլորտը և զբոսաշրջությունը՝ որպես տնտեսական համագործակցության ուղղություններ։ Այն նաև աջակցում է քաղաքացիական հասարակության ծրագրերին՝ մարդու իրավունքների, ժողովրդավարության, իրավական պետության և լավ կառավարման ոլորտներում։

2025 թվականի մարտին Նիդերլանդների արտաքին գործերի նախարար Կասպար Վելդկամպը Երևանում պաշտոնապես բացեց Նիդերլանդների նոր դեսպանության շենքը։

Հայաստան–Նիդերլանդներ հարաբերություններում առանձնահատուկ դեր ունի նաև Նիդերլանդների հայկական համայնքը։ Նիդերլանդների կառավարության պաշտոնական հրապարակման համաձայն՝ Ամստերդամի հայկական եկեղեցին հիմնադրվել է դեռևս 1713 թվականին։

2026․ նոր քաղաքական փուլ

2026 թվականի հունիսի 7-ին Հայաստանում տեղի ունեցան Ազգային ժողովի հերթական ընտրությունները։

ԵԱՀԿ/ԺՀՄԻԳ-ի նախնական տվյալների համաձայն՝ քվեարկելու իրավունք ուներ 2,505,228 քաղաքացի, մասնակցությունը կազմել է 58,94 տոկոս։ Երեք քաղաքական ուժ հաղթահարեց խորհրդարան անցնելու շեմը, իսկ «Քաղաքացիական պայմանագիր» կուսակցությունը ստացավ խորհրդարանական մեծամասնություն։

Այսպիսով, 2026 թվականի սեպտեմբերին Հայաստանը մտել է նոր խորհրդարանական փուլ։

Եվրոպական միության պաշտոնական հաղորդագրություններում 2026 թվականի ընտրությունները դիտարկվում են նաև Հայաստան–ԵՄ հարաբերությունների հետագա զարգացման համատեքստում։

Հայաստանի քաղաքական ղեկավարները՝ 35 տարվա ընթացքում

Անկախ Հայաստանի քաղաքական պատմությունը կարելի է դիտարկել նաև նախագահների և կառավարման համակարգի փոփոխությունների միջոցով։

Լևոն Տեր-Պետրոսյան — 1991–1998
Հայաստանի առաջին նախագահը։ Նրա նախագահության տարիներին ձևավորվեցին անկախ պետականության հիմնական կառույցները։

Ռոբերտ Քոչարյան — 1998–2008
Երկրորդ նախագահը։ Նրա նախագահության տարիներին Հայաստանը անցավ տնտեսական բարձր աճի և պետական համակարգի զարգացման փուլերով։

Սերժ Սարգսյան — 2008–2018
Երրորդ նախագահը։ Նրա նախագահության ընթացքում Հայաստանը 2015 թվականի սահմանադրական փոփոխություններից հետո անցավ խորհրդարանական կառավարման համակարգի։

Արմեն Սարգսյան — 2018–2022
Առաջին նախագահը, որն ընտրվեց արդեն խորհրդարանական համակարգի պայմաններում։

Վահագն Խաչատուրյան — 2022-ից
Հայաստանի գործող նախագահը։

2018 թվականից հետո վարչապետի պաշտոնը դարձավ գործադիր իշխանության հիմնական կենտրոնը։

Նիկոլ Փաշինյան — վարչապետ 2018-ից
2018 թվականի իշխանափոխությունից հետո ղեկավարում է Հայաստանի կառավարությունը։ 2021 և 2026 թվականների խորհրդարանական ընտրություններից հետո նրա գլխավորած քաղաքական ուժը պահպանել է խորհրդարանական մեծամասնությունը։

35 տարին՝ առանցքային թվականներով

1991 — անկախության հանրաքվե։

1992 — ՄԱԿ-ին անդամակցություն և Նիդերլանդների հետ դիվանագիտական հարաբերությունների հաստատում։

1994 — հրադադար Ղարաբաղյան պատերազմի առաջին փուլից հետո։

1995 — Հայաստանի առաջին Սահմանադրություն։

1998 — իշխանության փոփոխություն՝ Լևոն Տեր-Պետրոսյանի հրաժարականից հետո։

1999 — ԵՄ–Հայաստան Գործընկերության և համագործակցության համաձայնագրի ուժի մեջ մտնելը։

2008 — նախագահական ընտրություններից հետո մարտյան բախումներ։

2009 — Հայաստանի ընդգրկումը ԵՄ Արևելյան գործընկերության մեջ։

2015 — սահմանադրական փոփոխություն և անցում խորհրդարանական կառավարման։

2018 — համաժողովրդական շարժում և իշխանության փոփոխություն։

2020 — պատերազմ և մոտ 90 հազար տեղահանված անձի տեղափոխում Հայաստան։

2021 — CEPA-ի ամբողջական ուժի մեջ մտնելը և արտահերթ խորհրդարանական ընտրություններ։

2023 — ավելի քան 100 հազար հայերի տեղափոխում Լեռնային Ղարաբաղից Հայաստան։

2025 — ԵՄ-ին անդամակցության գործընթացի մեկնարկի մասին Հայաստանի օրենք և Հայաստան–ԵՄ նոր ռազմավարական օրակարգ։

2026 — Հայաստան–ԵՄ առաջին գագաթնաժողով և Հայաստանի հերթական խորհրդարանական ընտրություններ։

35 տարի անց

1991 թվականին անկախությունը Հայաստանի համար պետականություն ձեռք բերելու պատմական քայլ էր։ Հաջորդ 35 տարիները այդ պետականության ձևավորման և փոփոխությունների պատմությունն են՝ պատերազմներով ու անվտանգության խնդիրներով, տնտեսական ճգնաժամերով ու աճի փուլերով, ժողովրդագրական փոփոխություններով, իշխանությունների փոփոխությամբ և միջազգային հարաբերությունների ընդլայնմամբ։

2026 թվականի սեպտեմբերի 21-ին Հայաստանը նշում է ոչ միայն անկախության տարեդարձը, այլև իր անկախ պետականության 35 տարվա պատմությունը։

1991-ին սկսված ճանապարհը շարունակվում է։

Նիդերլանդական օրագիր

Սիրիուսը, Թումանյանը և 14-ամյա Վիկտոր Համբարձումյանը

Վիկտոր Համբարձումյանը ծնվել է Թիֆլիսում, 1908 թվականի սեպտեմբերի 18-ին։ Հայրը՝ Համազասպ Համբարձումյանը եղել է իրավաբան, գրականագետ

Ինչպես Սիրիուսի մասին մի զրույց դարձավ Թումանյանի վերջին բանաստեղծական էջերից մեկը

1922 թվականի ամառն էր։
Թիֆլիսում Հովհաննես Թումանյանի տուն է մտնում 14-ամյա մի տղա։
Նա դեռևս հայտնի գիտնական չէ։ Չունի գիտական կոչումներ, ակադեմիական տիտղոսներ և աշխարհահռչակ աստղագետի անուն։
Բայց ունի մի բան, որը երբեմն ավելի կարևոր է, քան բոլոր կոչումները՝ անսահման հետաքրքրություն տիեզերքի հանդեպ։
Այդ տղան Վիկտոր Համբարձումյանն էր։
Եվ այդ հանդիպման մասին տարիներ անց պատմելիս դժվար է չզարմանալ մի պարզ փաստի վրա. ապագա մեծ աստղագետը դեռ պատանի էր, իսկ դիմացը նստած էր արդեն հայ գրականության ամենամեծ անուններից մեկը՝ Հովհաննես Թումանյանը։
Նրանք խոսում են աստղերի մասին։
Մասնավորապես՝ Սիրիուսի։
 Այդ ժամանակ Համբարձումյանը Թումանյանին պատմում է երկնքի այդ պայծառ աստղի մասին։ Գիտական տեղեկությունը հայտնվում է բանաստեղծի երևակայության մեջ  ուվերածվում  պոեզիայի։

Երբ գիտությունը մտնում է բանաստեղծի տուն

Այս պատմության ամենահետաքրքիր կողմն այն չէ միայն, որ 14-ամյա տղան կարողացել է հետաքրքրել Թումանյանին։
Ավելի կարևոր է՝ ինչ արեց Թումանյանը այդ գիտելիքի հետ։
Նա Սիրիուսը չդարձրեց պարզապես աստղագիտական բացատրության նյութ։
Նա այն դարձրեց մարդու և տիեզերքի երկխոսություն։
1922 թվականին ծնվում է «Սիրիուսի հրաժեշտը»՝ Թումանյանի ստեղծագործական կյանքի վերջին շրջանի նշանավոր գործերից մեկը։ Թումանյանի թանգարանը ևս նշում է, որ «Սիրիուսի հրաժեշտը» նրա վերջին ստեղծագործական շրջանի՝ 1922 թվականի կեսերի աշխատանքներից է։
Բանաստեղծության մեջ Սիրիուսը այլևս պարզապես երկնային մարմին չէ։
Այն դառնում է ժամանակի խորհրդանիշ։
Մարդիկ գալիս են ու հեռանում։ Սերունդները ծնվում են ու անհետանում։ Իսկ աստղը շարունակում է իր ճանապարհը։
Եվ այստեղ է, որ պատանու գիտական հետաքրքրությունը հանդիպում է մեծ բանաստեղծի փիլիսոփայական մտածողությանը։

14-ամյա Համբարձումյանը՝ Թումանյանի տան շեմքին

Այս դրվագը հատկապես ուշագրավ է, եթե հիշենք, թե ով էր այդ պատանին դառնալու։

Վիկտոր Համբարձումյանը հետագայում դարձավ համաշխարհային ճանաչում ունեցող աստղաֆիզիկոս, Բյուրականի աստղադիտարանի հիմնադիրներից մեկը և հայ գիտության ամենանշանավոր դեմքերից։

Բայց այս պատմության մեջ նրան հետաքրքիր է տեսնել ոչ թե որպես մեծ գիտնականի, այլ 14-ամյա Վիկտորի։

Տղայի, որը գիտեր մի բան, ինչով կարող էր հետաքրքրել Թումանյանին։

Գիտական գրականության մեջ այս դրվագը հենց այդպես էլ ներկայացվում է․ 1922 թվականի հունիսին 14-ամյա Վիկտոր Համբարձումյանը այցելել է Թումանյանին և պատմել Սիրիուսի մասին, իսկ այդ պատմությունը դարձել է «Սիրիուսի հրաժեշտը» ստեղծագործության նախապատմությունը։

Սա մի սովորական հանդիպում չէր։

Այնտեղ ոչ միայն երկու սերունդ էին հանդիպում։

Այնտեղ հանդիպեցին երկու աշխարհներ՝ գիտությունն ու արվեստը։

Թումանյանի վերջին տարիների տիեզերքը

Այս պատմությունն ավելի խոր իմաստ է ստանում, երբ այն դիտում ենք Թումանյանի կյանքի վերջին շրջանի համատեքստում։
Թումանյանի վերջին ստեղծագործական տարիներին տիեզերքը նրա համար պարզապես հեռավոր երկինք չէր։ Նրա պոեզիայում մարդը հաճախ հայտնվում է բնության, ժամանակի, մահվան և հավերժության հարաբերության մեջ։
Թումանյանի թանգարանի ուսումնասիրությունը նույնպես ընդգծում է, որ նրա վերջին շրջանի պոեզիայում ձևավորվում է մարդու և անսահման տիեզերքի կապի խոր ընկալում։
Եվ ահա՝ մի պատանի գիտնականի պատմած Սիրիուսը մտնում է այդ աշխարհ։
Բանաստեղծը նայում է աստղին, բայց իրականում խոսում է մարդու մասին։
Մարդու, որը գալիս է այս աշխարհ և մի օր հեռանում։
Մարդու, որի կյանքը կարող է թվալ երկար, բայց տիեզերքի ժամանակի չափանիշով ընդամենը մի ակնթարթ է։

«Մարդու քանի՞ սերունդ...»

Թումանյանի ստեղծագործության ամենահզոր հարցերից մեկը հենց այստեղ է ծնվում։
Ոչ թե՝ որքան հեռու է աստղը։
Ոչ թե՝ ինչ չափ ունի այն։
Ոչ թե՝ ինչ արագությամբ է շարժվում։
Այլ՝ ինչ է նշանակում մարդու կյանքը այդ անսահմանության մեջ։
Բանաստեղծության ավարտին Սիրիուսը դառնում է ժամանակի վկան, իսկ մարդը՝ անցողիկ ճամփորդ։
Այս պատճառով «Սիրիուսի հրաժեշտը» միայն աստղի մասին բանաստեղծություն չէ։
Այն մարդու մասին է։
Մեր բոլորի։
Եվ գուցե հենց այդ պատճառով էլ այն շարունակում է հնչել այսօր՝ ավելի քան մեկ դար անց։

Մի փոքրիկ հանդիպում, որը մնաց մեծ պատմության մեջ

1922 թվականի այդ հանդիպման ժամանակ ոչ ոք չէր կարող իմանալ, թե ինչ ճանապարհ է անցնելու այդ 14-ամյա տղան։
Թումանյանին էլ չէր տրված իմանալ, որ իր դիմաց նստած պատանին տարիներ անց դառնալու է համաշխարհային աստղաֆիզիկայի նշանավոր դեմքերից մեկը։
Բայց պատմությունը երբեմն հենց այդպես է ստեղծվում։
Մեծ իրադարձությունները միշտ չէ, որ սկսվում են մեծ դահլիճներում։
Երբեմն դրանք սկսվում են մի տան մեջ՝ մի պարզ զրույցից։
Մի մեծ բանաստեղծ լսում է մի պատանու։
Պատանին պատմում է մի աստղի մասին։
Եվ այդ խոսակցությունից ծնվում է բանաստեղծություն։
Գիտությունը տալիս է փաստը։
Բանաստեղծությունը՝ իմաստը։
Իսկ Սիրիուսը շարունակում է փայլել։
Թումանյանը վաղուց չկա։
Համբարձումյանը նույնպես հեռացել է այս աշխարհից։
Բայց երկուսի հանդիպման պատմությունը մնացել է։
Եվ ամեն անգամ, երբ մենք նայում ենք գիշերային երկնքին, այդ պատմությունը հիշեցնում է մի պարզ, բայց մեծ ճշմարտություն.մարդը կարճ է ապրում, բայց նրա հարցերը կարող են հասնել աստղերին։

«Նիդերլանդական օրագրի» արխիվից

Այս պատմությունն «Նիդերլանդական օրագիրը» առաջին անգամ ներկայացրել է 2025 թվականի հունիսի 20-ին՝ «ՄԻ ՏԵՍԱԵՐԻԶԻ ԲԱՑԱՌԻԿ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ» վերնագրով։ Նոր հրապարակմամբ մենք վերադառնում ենք այդ պատմությանը՝ այն դիտարկելով ավելի լայն՝ գրական, գիտական և փիլիսոփայական համատեքստում։
Հին նյութերը երբեմն պետք չէ պարզապես կրկնել։
Պետք է նորից կարդալ դրանք՝ ժամանակի անցնելուց հետո նոր իմաստներ տեսնելու համար։
Այս պատմությունը հենց այդպիսին է։

Հայաստան–Նիդերլանդներ. երիտասարդները՝ ժողովրդավարության և երկխոսության հարթակում

19.09.2026/Նիդերլանդական օրագիր

Հայաստանում սեպտեմբերի 15–17-ը անցկացվել է «Participate and Promote Democracy» միջազգային երիտասարդական ծրագրի հերթական փուլը, որի շրջանակում Հայաստանի և Նիդերլանդների երիտասարդները հնարավորություն են ունեցել միասին քննարկելու ժողովրդավարական մասնակցության, քաղաքացիական ներգրավվածության և հասարակության զարգացմանն առնչվող հարցեր։

Եվրոպական միության «Էրազմուս+» ծրագրի շրջանակում իրականացվող նախաձեռնությունն իրականացվում է նիդերլանդական Bright Future Foundation-ի և հայաստանյան Promising Youth կազմակերպության համագործակցությամբ՝ Հայաստանի պետական տնտեսագիտական համալսարանի և այլ գործընկերների ներգրավմամբ։ Bright Future-ը Նիդերլանդներում գործող երիտասարդական կազմակերպություն է, որը միջազգային ոչ ֆորմալ կրթական և երիտասարդական ծրագրերի միջոցով խթանում է երիտասարդների մասնակցությունն ու ներգրավվածությունը հասարակական կյանքում։ 

Ծրագրի հիմնական նպատակներից է երիտասարդների մասնակցության խթանումը ժողովրդավարական գործընթացներին, երկխոսության և հաղորդակցության հմտությունների զարգացումը, ինչպես նաև երիտասարդների ու քաղաքականություն մշակողների միջև բաց և կառուցողական երկխոսության հնարավորությունների ստեղծումը։

Ծրագրի հայաստանյան օրերից մեկը՝ սեպտեմբերի 16-ը, անցկացվել է Հայաստանի պետական տնտեսագիտական համալսարանում։ Միջոցառմանը մասնակցել են ՀՊՏՀ ուսանողներ և աշխատակիցներ, Հայաստանի տարբեր բուհերից շուրջ 20 երիտասարդներ, ինչպես նաև Նիդերլանդներից ժամանած և տարբեր կազմակերպություններ ներկայացնող մասնակիցներ։

Միջազգային և միջբուհական ձևաչափով անցկացված հանդիպումը հնարավորություն է տվել մասնակիցներին ոչ միայն ծանոթանալ միմյանց, այլև փոխանակել փորձ ու տեսակետներ, քննարկել ժողովրդավարության, երիտասարդների մասնակցության և քաղաքացիական ներգրավվածության թեմաները։

Մասնակիցներին ողջունել են ՀՊՏՀ միջազգային կապերի բաժնի պետ Անժելիկա Մուսայելյանը և Bright Future Foundation-ի տնօրեն Մարիամ Կիրկոսյանը։ Ողջույնի խոսքում կարևորվել է միջազգային համագործակցությունը, երիտասարդների ակտիվ ներգրավվածությունը և տարբեր բուհերի ու կազմակերպությունների միջև երկխոսության զարգացումը։

Օրվա ընթացքում անցկացվել են թիմային և ինտերակտիվ աշխատանքներ, որոնք նպատակ ունեին ձևավորելու միմյանց լսելու, սեփական տեսակետը ներկայացնելու և տարբեր կարծիքների շուրջ հարգալից երկխոսություն վարելու հմտություններ։ Մասնակիցները ներգրավվել են մի շարք գործնական վարժություններում, այդ թվում՝ «Two Truths & a Wish», «Brave Spaces Agreement», «The Fishbowl» և «My Issue in 60 Seconds»։

Վարժությունների միջոցով երիտասարդները հնարավորություն են ունեցել արտահայտելու իրենց տեսակետները, լսելու այլ մասնակիցների կարծիքները, աշխատելու թիմերով և զարգացնելու քննարկումների ու հանրային խոսքի հմտությունները։

Ծրագրի կարևոր հատվածներից մեկը սեպտեմբերի 15-ին Հայաստանի Հանրապետությունում Նիդերլանդների Թագավորության դեսպանատուն այցելությունն էր։ Հայկական և նիդերլանդական թիմերի երիտասարդներին ընդունել է Նիդերլանդների Թագավորության դեսպան Ն.Գ. Մարիկե Մոնրոյ-Վինթերը։

Դեսպանատանը հանդիպումն անցել է բաց և ոչ պաշտոնական մթնոլորտում։ Երիտասարդները հնարավորություն են ունեցել բարձրաձայնելու իրենց հետաքրքրող հարցերը, կիսվելու գաղափարներով և քննարկելու Հայաստանում և Նիդերլանդներում ժողովրդավարության ամրապնդմանը վերաբերող թեմաներ։ Դեսպան Մոնրոյ-Վինթերը անձամբ մասնակցել է հանդիպմանը՝ ժամանակ տրամադրելով երիտասարդներին և լսելով նրանց տեսակետները։ Bright Future Foundation-ն իր հրապարակման մեջ հանդիպումը ևս բնութագրել է որպես ջերմ և բաց երկխոսություն։

Ծրագրի հաջորդ կարևոր փուլը սեպտեմբերի 17-ին անցկացված «Youth–Policymaker Dialogue Initiative» միջոցառումն էր, որը տեղի է ունեցել «Լուսե» հիմնադրամում։ Այստեղ արդեն երկխոսության հարթակում հանդիպել են երիտասարդներն ու քաղաքականություն մշակողները՝ քննարկելու երիտասարդներին հետաքրքրող հարցեր և նրանց ձայնի ու փորձի հնարավոր ազդեցությունը ժողովրդավարական որոշումների կայացման գործընթացների վրա։

Միջոցառման բացմանը ելույթներով հանդես են եկել Հայաստանում Եվրոպական միության պատվիրակության ներկայացուցիչ Դավիթ Ավագյանը, Հայաստանում Էրազմուս+ ազգային գրասենյակի համակարգող Մարիանա Սարգսյանը և Bright Future Foundation-ի տնօրեն Մարիամ Կիրկոսյանը։ Պատվավոր հյուրն էր Նիդերլանդների Թագավորության դեսպան Մարիկե Մոնրոյ-Վինթերը։

ԵՄ պատվիրակությունը, անդրադառնալով նախաձեռնությանը, ընդգծել է Հայաստանի և Նիդերլանդների երիտասարդների միջև ժողովրդավարական մասնակցությանը, համագործակցությանը և երիտասարդների դերին նվիրված բաց ու ոչ պաշտոնական երկխոսության կարևորությունը։ ԵՄ-ի ներկայացմամբ՝ նախաձեռնության շրջանակը ներառում է նաև լրագրողների, մեդիայի ներկայացուցիչների, երիտասարդական կազմակերպությունների և քաղաքականություն մշակողների միջև կայուն կապերի ձևավորումը։

Այսպիսով, «Participate and Promote Democracy»-ի հայաստանյան փուլը դուրս է եկել միայն երիտասարդական փոխանակման դասական ձևաչափից։ Այն միավորել է բուհերի, երիտասարդական կազմակերպությունների, միջազգային կառույցների, դիվանագիտական ներկայացուցչության և քաղաքականություն մշակողների ներկայացուցիչների՝ ստեղծելով փորձի փոխանակման և անմիջական երկխոսության հնարավորություն։

Ծրագրի շրջանակում նման հանդիպումները միայն Հայաստանի և Նիդերլանդների երիտասարդների միջև կապերի ամրապնդման հնարավորություն չեն։ Դրանք նաև երիտասարդներին հնարավորություն են տալիս ծանոթանալու ժողովրդավարական մասնակցության տարբեր փորձերին, սեփական հարցերն ու տեսակետները ներկայացնելու և հասկանալու, թե ինչպես կարող է քաղաքացիական մասնակցությունը վերածվել հասարակական և քաղաքական գործընթացների մեջ ավելի ակտիվ ներգրավվածության։

Նախաձեռնության ավարտին Հայաստանի պետական տնտեսագիտական համալսարանին շնորհվել է շնորհակալագիր՝ ծրագրի իրականացմանն ու միջոցառման կազմակերպմանը ցուցաբերած աջակցության և համագործակցության համար։

«Participate and Promote Democracy» ծրագրի շրջանակում Bright Future Foundation-ը և Promising Youth-ը Հայաստանում արդեն իրականացրել են նաև քաղաքականություն մշակողների հետ մի շարք քննարկումներ՝ անդրադառնալով խոսքի ազատությանը, մարդու իրավունքներին, միգրացիային, էներգետիկ անցմանը, քաղաքաշինությանը և երիտասարդներին առնչվող այլ հարցերի։ Bright Future-ի հրապարակումներից երևում է, որ ծրագրի նպատակներից մեկը երիտասարդների և որոշումներ կայացնողների միջև անմիջական շփման հնարավորությունների ընդլայնումն է։

Հայաստան–Նիդերլանդներ այս համագործակցության առանձնահատկությունն այն է, որ երիտասարդները հանդես են գալիս ոչ միայն որպես ծրագրի մասնակիցներ, այլև որպես քննարկումների և գաղափարների ձևավորման ակտիվ կողմ։ Իսկ նման երկխոսության հարթակների ստեղծումը հնարավորություն է տալիս երկու երկրների երիտասարդներին միմյանց փորձից սովորելու, նոր կապեր ստեղծելու և ժողովրդավարական գործընթացներում սեփական մասնակցության հնարավորությունները ավելի լավ պատկերացնելու։

Ծրագիրն իրականացվել է Եվրոպական միության «Էրազմուս+» ծրագրի շրջանակում՝ Նիդերլանդների ԵՄ ազգային գործակալության ֆինանսավորմամբ։ 

 «Նիդերլանդական օրագիր»

Լուսանկարները տրամադրել է` Bright Future Foundation-ը