Հուզիչ դրվագ Nina’s Handwork Boutique-ի կազմակերպած «Գինի, մշակույթ և նրբագեղություն» համտեսից

 

Հայկական գինու համը, ջերմ հանդիպումներն ու հայրենի մշակույթի հանդեպ սերը՝ Ամստերդամում մեկ հարկի տակ։

Հոկտեմբերի 25-ին Ամստերդամի Nina’s Handwork Boutique-ում տեղի ունեցավ հայկական գինու և բրենդիի համտես՝ կազմակերպված Nina’s Handwork Boutique-ի և Royal Beverages Group-ի համագործակցությամբ։ «Բացահայտեք Հայաստանի համը» խորագրով միջոցառումը մասնակիցներին հնարավորություն տվեց ծանոթանալու Հայաստանի գինեգործական ավանդույթներին և հայկական արտադրանքի առանձնահատկություններին։

Միջոցառման գաղափարը գինու համտեսից ավելին էր․ այն մշակույթի, ազգային ինքնության և մարդկանց միավորող ջերմ մթնոլորտի շուրջ հանդիպում էր։

Համտեսի ներկայացված գինիներից էր Areni Noir 2019-ը՝ Հայաստանի Վայոց ձորի մարզի Արենի գինեգործական տարածաշրջանից։ Թեթև կաղնեփայտային հնեցմամբ այս գինին հայկական գինեգործության այն օրինակներից է, որոնք հնարավորություն են տալիս բացահայտելու տեղական խաղողի սորտերի առանձնահատկություններն ու Հայաստանի գինեգործական ժառանգությունը։

Nina’s Handwork Boutique-ի հիմնադիր Նարինե Բարսեղյանի համար այս միջոցառումը կարևոր առաջին փորձ էր։ Նա շնորհակալություն է հայտնել Royal Beverages Group-ին՝ համագործակցության, աջակցության և արժեքավոր խորհուրդների համար՝ միաժամանակ նշելով, որ արդեն մտածում են փետրվարին ավելի մեծ մասշտաբով նոր համտեսներ կազմակերպելու մասին։

Երբ հայկականը միավորում է մարդկանց

Միջոցառման հուզիչ դրվագներից մեկը Անիի և նրա հոլանդացի ամուսնու մասնակցությունն էր։ Նրանք, ապրելով Ամստերդամից դուրս, հատուկ ընտանիքով եկել էին համտեսին՝ ոչ միայն մասնակցելու, այլև իրենց ներկայությամբ ու գնումներով աջակցելու Նարինեի նախաձեռնությանը։

Նարինե Բարսեղյանն իր հրապարակման մեջ առանձնահատուկ ջերմությամբ է անդրադարձել Անիին ու նրա ընտանիքին։ Նրա համար թանկ է ոչ միայն այդ ուշադրությունը, այլև այն սերը, որով Անին և իր հոլանդացի ամուսինն առօրյա կյանքում ներկայացնում ու տարածում են հայկական մշակույթը՝ իրենց շրջապատին փոխանցելով Հայաստանի հանդեպ սերն ու հետաքրքրությունը։

Անին ու իր ընտանիքը հայկական միջոցառումներին մասնակցում են նաև այլ առիթներով։ Նրանց օրինակը ցույց է տալիս, որ հայրենի մշակույթը պահպանելն ու այն ուրիշներին ներկայացնելը միայն մեծ միջոցառումների կամ պաշտոնական նախաձեռնությունների խնդիր չէ։ Այն նաև ամենօրյա փոքր քայլերի, ընտանեկան սովորույթների, ընկերական հանդիպումների և հայկականի հանդեպ անկեղծ վերաբերմունքի արդյունք է։

Երաժշտության ներքո Nina’s Handwork Boutique-ում այս հուզիչ կադրերը նկարահանել է Անին

Նարինեի համար Nina’s Handwork Boutique-ն էլ աստիճանաբար դառնում է ավելին, քան պարզապես բուտիկ։ Այն վերածվում է հայկական մշակույթի շուրջ հանդիպելու, շփվելու և ազգային արժեքները ներկայացնելու ջերմ միջավայրի՝ բաց բոլոր նրանց համար, ովքեր սիրում ու գնահատում են հայկականը։

«Գինի, մշակույթ և նրբագեղություն» խորագրով համտեսը ևս մեկ առիթ էր հիշեցնելու, որ հայկական արտադրանքը կարող է դառնալ մշակութային երկխոսության կամուրջ, իսկ հայրենակիցների աջակցությունն ու տարբեր մշակույթների ներկայացուցիչների հետաքրքրությունը՝ նման նախաձեռնությունների շարունակականության կարևոր գրավական։

Եվ երբ հայկական գինու շուրջ հավաքվում են մարդիկ, որոնց միավորում են հետաքրքրությունը, ջերմությունն ու մշակույթի հանդեպ սերը, համտեսը վերածվում է հիշողության, որը երկար է մնում մասնակիցների հետ։

Hay Azian
Նիդերլանդական Օրագիր

Ռոտերդամում՝ հայկական հաղթանակի տոն․ Հայաստանի մարմնամարզիկները նվաճեցին 4 մեդալ

 

Երկու ոսկի, երկու բրոնզ․ Համլետ Մանուկյանը, Արթուր Դավթյանը, Մամիկոն Խաչատրյանն ու Արթուր Ավետիսյանը Հայաստանի անունը բարձրացրին աշխարհի առաջնությունում։

Հայաստանի սպորտային մարմնամարզության հավաքականը փայլուն արդյունքներով է հանդես գալիս Նիդերլանդների Ռոտերդամ քաղաքում անցկացվող աշխարհի առաջնությունում։ Հայ մարզիկները նվաճել են չորս մեդալ՝ երկու ոսկե և երկու բրոնզե՝ Հայաստանը դարձնելով առաջնության գլխավոր մրցանակակիր երկրներից մեկը։

Համլետ Մանուկյան՝ աշխարհի չեմպիոն

Հոկտեմբերի 24-ին 19-ամյա Համլետ Մանուկյանը նժույգ-թափերի վարժության եզրափակչում վաստակեց 15.300 միավոր և նվաճեց աշխարհի չեմպիոնի տիտղոսը։ Հայ մարմնամարզիկը առաջ անցավ Իտալիայի ներկայացուցիչ Գաբրիելե Տարգետայից, որն արժանացավ արծաթե մեդալի՝ 15.233 միավորով։

Նույն մրցաձևում Հայաստանի հավաքականի մյուս ներկայացուցիչ Մամիկոն Խաչատրյանը 15.000 միավորով գրավեց երրորդ տեղը՝ արժանանալով բրոնզե մեդալի։ Այսպիսով, նժույգ-թափերի մրցաձևում պատվո հարթակի երկու աստիճան զբաղեցրին հայ մարզիկները։

Արթուր Դավթյան՝ ոսկե մեդալակիր

Հոկտեմբերի 25-ին Հայաստանի մարզական հաջողությունների շարքը շարունակեց օլիմպիական մեդալակիր Արթուր Դավթյանը։ Նա հենացատկի եզրափակչում երկու ցատկերի արդյունքում գրանցեց 14.850 միավոր և նվաճեց ոսկե մեդալը։ Երկրորդ տեղը զբաղեցրեց Մեծ Բրիտանիայի ներկայացուցիչ Ջեյք Ջարմանը՝ 14.650 միավորով։

Արթուր Ավետիսյան՝ բրոնզե մեդալակիր

Հայաստանի հավաքականի մեդալների շարքը լրացրեց Արթուր Ավետիսյանը՝ օղակների վարժությունում վաստակելով 14.233 միավոր և զբաղեցնելով երրորդ տեղը։ Եվրոպայի գործող չեմպիոնի համար սա աշխարհի առաջնության առաջին մեդալն էր։

Հայաստանը՝ աշխարհի առաջատարների շարքում

Այսպիսով, Ռոտերդամի աշխարհի առաջնությունում Հայաստանի մարզիկների հաշվին գրանցվեց չորս մեդալ՝ երկու ոսկի և երկու բրոնզ։ Պաշտոնական մեդալային հաշվարկում Հայաստանը հայտնվեց երրորդ տեղում՝ աշխարհի առաջատար մարմնամարզական երկրների շարքում։

Այս հաջողությունը ոչ միայն մարզիկների անհատական նվաճումն է, այլև հայկական մարմնամարզության զարգացման ու միջազգային մրցունակության կարևոր վկայություն։ Չորս մեդալը՝ նվաճված աշխարհի ուժեղագույն մարզիկների պայքարում, Հայաստանի սպորտային պատմության հիշարժան էջերից է։

«Նիդերլանդական Օրագիրը» շնորհավորում է Համլետ Մանուկյանին, Արթուր Դավթյանին, Մամիկոն Խաչատրյանին, Արթուր Ավետիսյանին, նրանց մարզիչներին և Հայաստանի մարմնամարզության հավաքականին՝ մաղթելով նորանոր հաղթանակներ։

Ռոտերդամից՝ հայկական հաղթանակի լուրը։ Հպարտանում ենք մեր մարզիկներով և մեր Հայաստանով։ 🇦🇲🥇🥉

Աղբյուր՝ Մարմնամարզության միջազգային ֆեդերացիայի՝ աշխարհի առաջնության պաշտոնական արդյունքներ։

Հայաստանը՝ Եվրոպայի առաջատար ժառանգության զբոսաշրջային ուղղություն

World Travel Awards 2026-ի մրցանակը նոր հնարավորություններ է բացում Հայաստանի պատմամշակութային ժառանգությունն աշխարհին ներկայացնելու համար։

Հայաստանը երկրորդ տարին անընդմեջ ճանաչվել է Եվրոպայի առաջատար ժառանգության զբոսաշրջային ուղղություն՝ արժանանալով World Travel Awards 2026-ի մրցանակին։ Այս մասին հայտնում է Հայաստանի զբոսաշրջության կոմիտեն։

Միջազգային զբոսաշրջային ոլորտում հեղինակություն վայելող այս մրցանակաբաշխությունը հաճախ անվանում են զբոսաշրջության «Օսկար»։ Հայաստանի հերթական հաջողությունն ընդգծում է երկրի հարուստ պատմությունը, հնագույն վանքերն ու եկեղեցիները, ճարտարապետական հուշարձանները և դարավոր մշակութային ավանդույթները։

Մրցանակը ոչ միայն միջազգային ճանաչում է, այլև հնարավորություն՝ ընդլայնելու Հայաստանի զբոսաշրջային գրավչությունը։ Մշակութային զբոսաշրջության զարգացումը կարող է նպաստել տեղական տնտեսության աշխուժացմանը, մարզային հյուրատների ու համայնքների եկամուտների աճին և պատմական հուշարձանների նկատմամբ հետաքրքրության մեծացմանը։

Հայաստանն առաջադրվել է նաև World’s Leading Heritage Destination 2026՝ աշխարհի առաջատար ժառանգության զբոսաշրջային ուղղության անվանակարգում։ Քվեարկությունը նախատեսված է մինչև հոկտեմբերի 30-ը։ Մասնակցության և քվեարկության մանրամասները հասանելի են World Travel Awards-ի պաշտոնական կայքում։

Եվրոպական մրցանակը կարևոր ձեռքբերում է, սակայն դրա երկարաժամկետ արդյունքը կախված է նաև զբոսաշրջային ենթակառուցվածքների բարելավումից, սպասարկման որակից, պատմամշակութային արժեքների պահպանությունից և դրանց միջազգային հետևողական ներկայացումից։

Հայաստանի պատմական ժառանգությունը ոչ միայն անցյալի վկայությունն է, այլև երկրի ինքնությունը աշխարհին ներկայացնելու և ապագա տնտեսական հնարավորություններ ստեղծելու կարևոր ներուժ։

«Նիդերլանդական Օրագիր»

 

Սարատով Մոսկովիչը, «Վոլգան» և Մաքսային Միությունը

ԿԻՐԱԿՆՕՐՅԱ ընթերցման համար
Երգիծական պատմվածք

Գագիկ ԱՆՏՈՆՅԱՆ

Նկարը ստացվել է ԱԲ-ի միջոցով

Սարատով Մոսկովի Հախատուրյանն իր ծննդյան օրն արթնացավ մռայլ,

անտրամադիր: Նա դեռ չգիտեր օրվա բացառիկ լինելու մասին: Մտքի ծայրով չէր անցնի, որ այս անցողիկ աշխարհում կարող են իր ծննդյան օրից ավելի նշանակալից, անանցողիկ իրադարձություններ պատահել: Կինը վաղուց ոտքի վրա էր: Մոտեցավ ամուսնու անկողնուն, շնորհավորեց պատմական կարևոր փաստի առթիվ, համբուրեց ու մի բաժակ սուրճ հրամցրեց: Հոբելյարը խմեց տհաճությամբ, տրամադրությունն ավելի վատացավ: Հանկարծ ինչ-որ բան հիշեց, և սիրտն սկսեց արագ բաբախել: Զարկերակում զարկերն հաճախացան, հուժկու դարձան: Առանց լվացվելու, առանց մի խոսք ասելու դուրս եկավ տնից և ուղղվեց ավտոտնակ: Հասա՜վ, հեռու չէր: Սրտի անհուն թրթիռով բացեց ավտոտնակի փոքր դուռը, ապա՝ մետաղե մեծ, ծանր դարպասը: Առավոտվա արևի շողերի ներքո ցոլցլաց անցյալ դարի 60-ական թվականների արտադրության կաթնագույն «Վոլգա» մակնիշի ավտոմեքենան: Իր ավտոմեքենան: Իր անդավաճան Ընկերն ու Բարեկամը, աննման Կխտարը: Ամեն ինչ կարգին էր, մեքենան տեղում էր, կազմ ու պատրաստ՝ հեզորեն հրահանգի էր սպասում: Ջերմագին սիրով երկար, մի կուշտ նայեց երկաթե նժույգին: -Ո՜նց ես, ախպերս, - հարցրեց հալը, ապա անձայն փարվեց արևից ջերմացող մետաղին, ձեռքը սահեցրեց տանիքի ու դիմապակու վրայով, ափով մաքրեց նրանց վրայի չեղած փոշին: Ախր երեկ էր տաք ջրով մանրամասն լվացել՝ փոշի որտեղի՞ց լիներ: Բայց չէ, նրան թվաց, թե կատարյալ մաքուր չէ: Բջջայինով զանգեց կնոջը, տաք ջուր պատվիրեց: Ավտոտնակ մտնող ընկերներից մեկը լսեց Մոսկովիչի ոչ մի պատճառաբանություն չհանդուրժող հրահանգը. -Քեզ ասում են բեր, ուրեմն բեր, լղպոր ջան… Ի դեպ, մի անգամ մեկից լսել էր «լղպոր» բառը, կարծել էր գովեստ է, ու մշտապես օգտագործում էր այդ «կտրվածքով»: -Մաքուր է, էլի՜, -նկատեց ընկերը: -Քո գործը չէ, -չոր կտրեց նա: - Ասա, ի՞նչ ես կորցրել էս թաղերում: Աղից-մաղից խոսա, պակաս հո չե՜ն… - Տղերքն ուզում են շնորհավորել ծնունդդ: Ի՞նչ կասես: -Կորեք գրողի ծոցը՝ ահա ինչ կասեմ: Ռադ եղեք, կռվելու հավես չունեմ… Վաղուց ի վեր ընկերներին չէր հանդիպում: Հանդիպեին ու չվիճեին-չկռվեի՜ն: Այնպես էին տաքանում, իրար այնպես վիրավորում, կասեիր՝ արյունհեղությունն անխուսափելի է: Ու եթե մինչև օրս քարով-փայտով իրար գլուխ չեն ցխել, փաստն ակնառու խոսում է նրանց քաղաքակիրթ լինելու մասին: Վեճի թեման էլ գոնե մի բան լինե՜ր: Սարատով Մոսկովիչի ծեր մայրը մի անգամ փորձեց նախատել որդուն, որը հերթական ղալմաղալից հետո տուն էր աճապարել ընկճված սրտով ու տխուր մեկնվել կոտրած թախտին: -Այ որդի, էնպես ես աքլորանում, ոնց որ աշխարհի վերջը եկել է: Ախր մեջն իսկի նյութ չկա, է՜, նյո՜ւթ… Ավելի լավ է մի գործի մտնես, հազար պակաս-պռատի տեր ենք: - Այ մեր, բա դու ուրիշ բանուգործ չունե՞ս, գործիդ կաց, էլի՜, - կտրուկ ընդհատել էր որդին: Մայրը ցավոտ տեղին էր կպել: Հաստոցաշինական գործարանի նախկին հմուտ խառատ որդին, գործարանի լուծարումից և ջրի գնով վաճառվելուց հետո, տարիներ շարունակ աշխատանք չէր գտել: Նա աշխատանք փնտրելու ավելի քան 25 տարվա փորձառություն ուներ: Կրակին յուղ չավելացնելու համար ծեր մայրը լռեց ու մի կողմ քաշվեց: Որդին, իրենից բավարարված, միայն մռլտաց. «Դրա՜նց տեսեք, կուռկուռի ձագ եմ սարքելու: Օրը գա՝ բարին հետը»: Բայց օրերը գալիս-անցնում էին, հետները բարին չէին բերում: Ամեն ինչ սկսվեց այն օրը, երբ ընկերներից մեկը Գերմանիա տեղափոխված որդուց նվեր ստացավ նրբակազմ մի ավտոմեքենա: Առիթը քեֆի էր արժանի: Երբ հերթը հասավ մեքենայի կենացին, Սարատովի մոտակայքում ֆաշիստական գնդակից վիրավորված և հրաշքով կենդանի մնացած Մոսկով հոր որդին բաժակն արհամարհանքով մի կողմ հրեց. էդ ոջիլի կենացն ինքը չի խմի: Փորձեցին համոզել՝ ի՜նչ ոջիլ, ի՜նչ բան, գեղագիտական տեսանկյունից անթերի ավտո է: Թեթև է, փափուկ ու արագաշարժ, նստելդ ու քնելդ մեկ է լինում: Բա հո սովետի ավտոների նման չպիտի լինեն: Հոր միահեծան կամքով իր էկզոտիկ անունն ստացած Սարատովն անկոտրում էր.

-Հիմար են, բա ի՞նչ են: Որ հիմար չլինեն՝ էդ տեսակ ավտո կառնե՞ն: Իսկական ավտոն «Վոլգան» է, «Վոլգա» առեք: «Վոլգա» ասելիս նրա քիմքով մեղր էր ծորում, սիրտն ուռչում-փքվում էր եռման ջրում ընկած նրբերշիկի պես: - Բա՜ն գտար, ռսի տապոռով տաշած ավտո՞ն է ավտո, — ընդդիմացան ընկերները: — «Վոլգան» դիմացկուն է, համա թե կոշտուկոպիտ է, անճոռնի, բա վառելիքի ծա՞խսը: Ծարավ գոմեշի պես բենզինը խմում հա՜ խմում է: -Ժամանակը գա՝ կապացուցեմ, - բոլորին «հուսադրեց» նա: Շուտով առիթը ներկայացավ: Գերմանական արտադրության հիշյալ մեքենան խափանվեց: Որպես վարպետ՝ օգնության կանչեցին Սարատով Մոսկովիչին: Մտավ մեքենայի տակ, քննեց ու հայտնաբերեց փչացած դետալը: Ու երբ ասացին այդ դետալի ահռելի գինը, վարպետի սիրտն ընկերոջ համար մղկտաց.- Բա որ ասում եմ ավտո չի՞: Կնկա նման զադ է, փռշտաս՝ շունչը կփչի: Քանի շուտ է՝ ծախեք, պրծեք: Ի՞նչ ծախել-պրծնել: Տարիների ընթացքում մյուս ընկերները ևս ձեռք բերեցին արտասահմանյան ավտոմեքենաներ ու այժմ միահամուռ ուժերով նեղն էին գցում հնասեր ընկերոջը: Վեճերն արդեն վտանգավոր սրացումներ էին ունենում: Վերջին անգամ Սարատովին այնպես ձեռք առան, որ նա գործիքները դեն նետեց, փոսից դուրս եկավ ու հայտարարեց. «Գնացեք ձեր «խնջիլքները» (նրանց մեքենաներին խնջիլք անվանեց) ինքներդ սարքեք, ինձ հետ էլ գործ չունենաք»: Արդեն մի քանի տարի նրանց հետ չէր հանդիպում, տեսնելիս ճանապարհը թեքում էր: Հրեն՝ ավտոտնակում իր «Կխտարը», միշտ սարքին, իր կամքին հնազանդ կանգնած է, բայց անիրավները ձեռք են առնում՝ «հարգում ենք Վոլգայիդ պայծառ հիշատակը»: Ասում են՝ եթե հանգուցյալ չէ, քշի, էլի՜, գոնե մի քանի կիլոմետր քշի: Անտեր մեքենան առանց բենզինի դեռ ոչ մեկին չի հաջողվել գործի գցել: Աշխատանք չունի, մեքենան ո՞նց օգտագործի, բա դրա «ռեխը» պահե՞լ կլինի: Դրա համար էլ կանգնեցրել է ավտոտնակում, պետհամարանիշերը 40 տարի առաջ հանել-հանձնել է, որ տույժեր չգան: Այնուամենայնիվ, հույսը չէր կորցնում: Տղան Սարատովում լավաշ էր թխում, խոսք էր տվել. «Հայրիկ, համբերիր, գործերս լավանա, փող կուղարկեմ, ավտոյիդ գազի բալոն կդնես, կքշես»: Այդ «մի քիչը» տարիներ շարունակ ձգվում էր... Ամեն առավոտ այցելում էր Նրան, փոշիները հանում էր փափուկ շորով, շաբաթը մեկ տակնուվրա լվանում էր, երկու-երեք տարին մեկ փոխում շարժիչի յուղը, քսայուղում ժանգոտ դետալները, հինգ տարին մեկ հակակոռոզիոն նյութով ներկում հատակը, 10 տարին մեկ էլ շարժիչը քանդում, նորից հավաքում: Բանալիի մեկ պտույտ, և մեքենան հռնդում էր: Ոչ, գեղգեղում էր անուշ, համաչափ: Երբ սովում էր, ձեռքը դնում էր թափքին ու մեղավոր աղերսում. «Կներես, ախպերս, էս է՝ տուն մտնեմ-գամ»: Ընկերոջը կոպտորեն ճամփելուց հետո ավտոտնակ մտավ կինը.

-Դամբուլ Վաղոն է եկել, ծննդիդ դամբուլի օղի է բերել… Սարատով Մոսկովիչն իր 65-ամյակը նշեց կնոջ, մոր և հարևան Դամբուլ Վաղոյի հետ: - Կենացդ, ախպերս, -բաժակը բարձրացրեց Վաղոն, - աչքիս քոքացել ես… - Աչքով չտանք, դու էլ պակասը չես, - մռթմռթաց Սարատովը: - Քեֆդ քոք պահի, ամեն ինչ դուզ է: Հենց այդ պահին հեռուստացույցով հաղորդեցին առավել կարևոր իրադարձության մասին. Հայաստանը միանում է Մաքսային Միությանը: Ասել է թե՝ վերստին միանում ենք հզոր Ռուսաստանին:Երբ էկրանին հայտնվեց նրա չսիրած հաղորդավարուհին, կնոջը հրամայեց.

- Էդ սրսկած ալրաթաթախին ռադ արա, կորցրու… Կինը, բոլոր կանանց նման, ականջի հետև գցեց ամուսնու հանձնարարությունը: Սարատով Մոսկովիչը ականջի ծայրով որսաց վաղուց սպասված լուրը և հասկացավ, որ իր ծննդից առավել նշանակալից իրադարձություններ էլ կարող են պատահել այս անցողիկ աշխարհում: Նա իմացավ, որ հայ-եվրոպական չորս տարվա «մոլեգին» շփումների արդյունքում որոշվեց անդամակցել ոչ թե Եվրոպական Միությանը, այլ... Մաքսային Միությանը: Նա ասես 50 տարով ջահելացավ, տեղից վեր թռավ և պիոների պես «ուռռռա՜» գոռաց: Քիչ անց հողաթափերով վազեց «կուռկուռի ձագ դառնալու» ենթակա ընկերների մոտ: Հերթական խափանված մեքենայի մոտ նրանք անհույս կանգնած մտորում էին՝ գնա՞ն, չգնա՞ն Մոսկովիչի ծննդին, ախր կլոր դատա է, բայց տնից վռնդի՞… Վարպետը առաջացավ, բոլորին ոտքից-գլուխ չափեց ու հրամայեց.

- Շարվե՛ք: Շվարած շարվեցին: -Այ կուռկուռի ձագեր, տեսա՞ք ճիշտն ով է… Հաղթեցինք: - Ո՞վ հաղթեց, -վախվորած հարցրեցին: - Ես հաղթեցի: «Վոլգաս» հաղթեց, ոջլոտներ… Միացանք Ռուսաստանին՝ «Վոլգայի» հայրենիքին: Ընկերների հոմերական ծիծաղի ներքո Սարատով Մոսկովիչը հպարտ, հաղթանակած հեռացավ: Գնաց, մտավ ավտոտնակ: Մի ուրիշ կարոտով փարվեց իր հին, անխոս ու լուռ, միշտ կազմուպատրաստ Ընկերոջը: Սիրտը խաղաղ էր՝ տղերքի պորտները տեղն էր դրել: - Դու ուրիշ ես, ախպերս, — նվաղուն ձայնով ասաց նա, ապա ձեռքով ծանրացավ ազդանշանի կոճակին: Ավտոտնակի փակ պատերից դուրս թռավ ու թաղով մեկ որոտաց «Վոլգայի» հաղթական խրխինջը ՝ իր ողջույնն հղելով ՄՄ-ին միանալու պատմական որոշմանը:

Գաղտնի հետախուզություն, հարյուրավոր միլիոններ և ադրբեջանական հետք․ ի՞նչ է բացահայտում Քուշների մասին Մեթյու Քոուլի հետաքննությունը

 

Նիդերլանդների հետախուզությունը, Թրամփի փեսա Ջարեդ Քուշները և Դուբայի բանկային հաշիվը․ ամերիկացի լրագրողի նոր հրապարակման մեջ միահյուսվում են ԱՄՆ քաղաքական շրջանակները, Էմիրությունների ու Սաուդյան Արաբիայի ղեկավարները և Ադրբեջանում գործող բանկը։ Բայց ո՞ւր է տանում փողի հետքը, և որո՞նք են դեռ չհաստատված պնդումները։

«Նիդերլանդական Օրագիր»

Ամերիկյան քաղաքականության կուլիսներ, հեռախոսի գաղտնի հսկողության մասին պնդումներ և հարյուրավոր միլիոնավոր դոլարների ֆինանսական հետք։ Հետաքննական լրագրող Մեթյու Քոուլի առաջիկա գրքից Vanity Fair ամսագրում հրապարակված հատվածը հարցեր է առաջացրել ԱՄՆ նախագահի փեսա Ջարեդ Քուշների, Արաբական Միացյալ Էմիրությունների ղեկավար Մոհամեդ բին Զայեդի և Մերձավոր Արևելքում նրանց հնարավոր կապերի մասին։

Պատմության առանցքային դրվագներից մեկը վերաբերում է Նիդերլանդների ռազմական հետախուզությանը՝ MIVD-ին։ Ըստ Քոուլի՝ հոլանդական հետախույզները հասանելիություն են ստացել Քուշների հեռախոսի էկրանի պատկերներին և տեղեկություններ ստացել Դուբայում գտնվող բանկային հաշվի մասին։ Հեղինակի պնդմամբ՝ այդ հաշվի հետ կապված միջոցները փոխանցվել էին Ադրբեջանում գործող բանկի միջոցով։

Սակայն այս պատմության մեջ անհրաժեշտ է տարբերել երեք բան՝ հրապարակված լրագրողական պնդումները, անկախ աղբյուրներով հաստատվող հանգամանքները և դեռևս չապացուցված ենթադրությունները։ Մասնավորապես, ադրբեջանական բանկի հիշատակումը դեռ չի նշանակում, որ գործարքներին մասնակցել են Ադրբեջանի իշխանությունները։

Ջարեդ Քուշներ․ քաղաքական կապեր և ֆինանսական հարցեր

Ջարեդ Քուշները գործարար է, Դոնալդ Թրամփի դստեր՝ Իվանկա Թրամփի ամուսինը։ Թրամփի առաջին նախագահության տարիներին նա Սպիտակ տան ավագ խորհրդական էր և զբաղվում էր նաև Մերձավոր Արևելքի հարցերով։

Քուշները մասնակցել է Իսրայելի և արաբական մի շարք երկրների հարաբերությունների կարգավորմանն ուղղված դիվանագիտական գործընթացներին։ 2020 թվականին այդ գործընթացի կարևոր արդյունքներից դարձան Աբրահամյան համաձայնությունները, որոնց շրջանակում Իսրայելը հարաբերությունները կարգավորեց Արաբական Միացյալ Էմիրությունների և Բահրեյնի հետ։

Այս քաղաքական կենսագրությունը կարևոր համատեքստ է Քոուլի հետաքննության համար։ Հեղինակը փորձում է պարզել՝ արդյոք Քուշների դիվանագիտական գործունեությունն առնչվել է օտարերկրյա ֆինանսական միջոցների կառավարմանը։

Բայց քաղաքական կապերի գոյությունը դեռ չի ապացուցում ֆինանսական շահերի բախում։ Դրա համար անհրաժեշտ են տվյալներ կոնկրետ հաշիվների, գործարքների, գումարների իրական սեփականատերերի և Քուշների՝ այդ գործարքներում ունեցած դերի մասին։

Ի՞նչ է պնդում Մեթյու Քոուլը Նիդերլանդների հետախուզության մասին

MIVD-ը Նիդերլանդների ռազմական հետախուզության և անվտանգության ծառայությունն է։ Ըստ Քոուլի՝ պատմությունը սկսվել է 2017 թվականին, երբ նիդերլանդական հետախուզությունը տեղեկություններ է ստացել ռուսական ռազմական հետախուզության՝ GRU-ի հետ կապ ունեցող հաքերի մասին։

Հեղինակի նկարագրությամբ՝ այդ աղբյուրի միջոցով հոլանդական կողմը հասանելիություն է ստացել ռուսական հետախուզական համակարգերից մեկին, որտեղ հայտնաբերվել են Քուշների iPhone-ի էկրանի պատկերներ։ Քոուլի պնդմամբ՝ 2018 թվականին այդ նյութերը հնարավորություն են տվել հետևելու հեռախոսի որոշ գործողություններին, այդ թվում՝ բանկային հաշիվ մուտք գործելուն։

Այս մանրամասները ներկայացված են գրքում, սակայն MIVD-ը հրապարակայնորեն չի հաստատել Քոուլի նկարագրած գործողությունների ամբողջ շղթան։ Նիդերլանդների հանրային հեռարձակող NOS-ը նույնպես անդրադարձել է գրքում ներկայացված պնդումներին՝ նշելով, որ ծառայությունը չի մեկնաբանում իր աղբյուրներն ու գործառնական մեթոդները։

Ուստի ճիշտ չէ պնդել, թե Նիդերլանդների հետախուզությունը պաշտոնապես հաստատել է Քուշների հեռախոսի գաղտնի հսկողության մասին բոլոր մանրամասները։ Այս պահին դրանք պետք է ներկայացնել որպես հեղինակի՝ աղբյուրների վրա հիմնված, բայց հանրային մակարդակով ամբողջությամբ չստուգված տեղեկություններ։

Ադրբեջանական բանկի հետքը․ ի՞նչն է հայտնի, և ի՞նչը՝ ոչ

Քոուլի հրապարակման համաձայն՝ Դուբայում գտնվող բանկային հաշվի հետ կապված է եղել մոտ 750 միլիոն դոլար։ Հեղինակը գումարների ծագումը կապում է Սաուդյան Արաբիայի և Արաբական Միացյալ Էմիրությունների ղեկավար շրջանակների հետ՝ պնդելով, որ փոխանցումների շղթայում ներգրավված է եղել Ադրբեջանում գործող բանկ։

Հրապարակման մեջ հիշատակվում է նաև Էմիրությունների կառավարության ֆինանսավորմամբ գործող բարեգործական կազմակերպություն, որի հետ կապված հաշվի նկատմամբ, ըստ Քոուլի, Քուշներն ունեցել է որոշակի լիազորություն։

Այս տարբերակումը կարևոր է։ Հաշվի նկատմամբ լիազորություն ունենալը նույնը չէ, ինչ դրա ամբողջ գումարի սեփականատեր լինելը։ Նույն կերպ, որևէ բանկի միջոցով փոխանցում կատարելը դեռ չի բացահայտում գումարի սկզբնական սեփականատիրոջը կամ գործարքի իրական նպատակը։

Քոուլը նկարագրում է նաև մեկ այլ հաշիվ՝ Իսրայելի հետ կապվող միջոցներով։ Ըստ հրապարակման՝ քննարկվող հաշիվներում եղած գումարների ընդհանուր ծավալը կարող էր հասնել մոտ երկու միլիարդ դոլարի։ Հեղինակը հիշատակում է նաև այլ անձանց հնարավոր վճարումներ։

Սրանք լուրջ պնդումներ են, բայց հրապարակված նյութում դրանց գնահատման համար առանցքային նշանակություն ունեն ստուգելի փաստաթղթերը՝ բանկային քաղվածքները, փոխանցումների ամսաթվերն ու ուղիները, հաշիվների իրավական կարգավիճակը և իրական շահառուների տվյալները։ Առանց այդ ապացույցների հնարավոր չէ անկախորեն հաստատել գումարների ծագումը, վերջնական ստացողներին կամ փոխանցումների նպատակը։

Ադրբեջանում գործող բանկի հիշատակումը չի ապացուցում, որ գումարը պատկանել է Ադրբեջանի պետությանը, կամ որ երկրի իշխանությունները գիտեին դրա նշանակության մասին։ Նման եզրակացության համար առանձին ապացույցներ են անհրաժեշտ։

Ալիևն ու Մոհամեդ բին Զայեդը․ հաստատված հարաբերություններ, չհաստատված կապ

Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևի և Արաբական Միացյալ Էմիրությունների նախագահ Մոհամեդ բին Զայեդ Ալ Նահայանի միջև պաշտոնական քաղաքական ու տնտեսական հարաբերություններ կան։ Երկու երկրների ղեկավարները հանդիպել են տարբեր առիթներով, իսկ պետությունները զարգացրել են առևտրային և ներդրումային համագործակցությունը։

2025 թվականի սեպտեմբերի 16-ին Մոհամեդ բին Զայեդը հանդիպել է Ալիևի հետ Շուշիում։ Այդ հանդիպումը փաստագրված է Ադրբեջանի նախագահի պաշտոնական կայքում։ Երկու երկրների միջև տնտեսական համագործակցության զարգացումը նույնպես հրապարակային է։

Այս հանգամանքները ցույց են տալիս, որ Ադրբեջանի և Էմիրությունների հարաբերությունները իրական են և բազմակողմ։ Բայց դրանք չեն հաստատում Քոուլի նկարագրած ֆինանսական գործարքների մասին պնդումները։

Ալիևի և Մոհամեդ բին Զայեդի հանդիպումները, համատեղ լուսանկարները կամ տնտեսական համաձայնագրերը չեն կարող ծառայել որպես ապացույց, թե ադրբեջանական իշխանությունները մասնակցել են Քուշների հետ կապվող փոխանցումներին։ Այս պահին այդ երկու թեմաները կապող անկախորեն հաստատված ապացույց հրապարակված չէ։

Այդ պատճառով Ադրբեջանի դերի վերաբերյալ ամենաճշգրիտ ձևակերպումն այս է․ Քոուլի հրապարակման մեջ հիշատակվում է Ադրբեջանում գործող բանկ, սակայն Ադրբեջանի պետական կամ քաղաքական ղեկավարության մասնակցությունը նկարագրված գործարքներին հաստատված չէ։

Սաուդյան Արաբիան, Էմիրությունները և Իսրայելը

Քոուլի պատմության մեջ հիշատակվում են նաև Սաուդյան Արաբիայի ղեկավար շրջանակները և Իսրայելի հետ կապված ֆինանսական հանգամանքները։ Հեղինակի վարկածով՝ քննարկվող միջոցները կարող էին առնչվել տարածաշրջանային քաղաքական ու դիվանագիտական նպատակների։

Այստեղ նույնպես պետք է զանազանել ընդհանուր քաղաքական համատեքստը կոնկրետ գործարքների ապացույցներից։ Սաուդյան Արաբիայի, Էմիրությունների և Իսրայելի հարաբերությունները Մերձավոր Արևելքի քաղաքականության կարևոր մասն են, իսկ Քուշներն իր պաշտոնական գործունեության ընթացքում մասնակցել է տարածաշրջանի դիվանագիտական գործընթացներին։ Սակայն այս երկու փաստերի համադրությունն ինքնին չի ապացուցում, որ բանկային փոխանցումները կատարվել են դիվանագիտական որոշումների վրա ազդելու նպատակով։

Եթե հաստատվի, որ օտարերկրյա միջոցները կապվել են պաշտոնական լիազորությունների օգտագործման կամ չբացահայտված պայմանավորվածությունների հետ, կարող են առաջանալ շահերի բախման և իրավական համապատասխանության հարցեր։ Բայց նման եզրակացությունը հնարավոր կլինի անել միայն գործարքների բնույթը, մասնակիցների դերերն ու գումարների նպատակը պարզելուց հետո։

Քուշների պատասխանը․ մեղադրանքները հերքվում են

Քուշները հերքել է հրապարակման մեջ ներկայացված մեղադրանքները՝ դրանք անվանելով անհեթեթ և իրականությանը չհամապատասխանող։ Նրա փաստաբանը նույնպես հայտարարել է, որ Քուշները կապ չունի հիշատակված բարեգործական կազմակերպության և բանկային հաշիվների հետ և գործել է օրենքի շրջանակում։

Քուշների կողմը մատնանշել է, որ հրապարակման մեջ չեն ներկայացվել այնպիսի ստուգելի նյութեր, ինչպիսիք են բանկային քաղվածքները, փոխանցումների փաստաթղթերը, հաշիվների համարները կամ գործարքների ամսաթվերը։

Այս հերքումը նույնպես պետք է ներառել պատմության ամբողջական ներկայացման մեջ։ Այն ինքնին չի լուծում բոլոր հարցերը, ինչպես որ լրագրողական պնդումն ինքնին չի ապացուցում մեղադրանքների ճշմարտացիությունը։ Երկու կողմերի դիրքորոշումները պետք է գնահատվեն ստուգելի փաստաթղթերի և անկախ քննության հիման վրա։

Ի՞նչ պետք է պարզվի

Այս պատմության հետագա գնահատումը կախված է մի քանի հիմնական հարցից։ Կհրապարակվե՞ն արդյոք բանկային փոխանցումների ստուգելի փաստաթղթեր։ Կհաստատվե՞ն հեռախոսին հասանելիություն ստանալու մասին մանրամասները։ Հնարավո՞ր կլինի պարզել գումարների իրական սեփականատերերին, վերջնական ստացողներին և փոխանցումների նպատակը։ Եվ կա՞ն արդյոք ապացույցներ, որոնք Ադրբեջանում գործող բանկի հիշատակումը կապում են Ադրբեջանի պետական կառույցների կամ պաշտոնյաների հետ։

Այս հարցերի պատասխանները կարևոր են ոչ միայն ԱՄՆ-ի և Մերձավոր Արևելքի քաղաքական հարաբերությունները հասկանալու, այլև միջազգային ֆինանսական թափանցիկության տեսանկյունից։

Մեթյու Քոուլի հրապարակումը ներկայացնում է լուրջ և հանրային հետաքրքրություն առաջացնող պնդումներ՝ հետախուզության, դիվանագիտության և խոշոր ֆինանսական միջոցների հնարավոր հատման մասին։ Սակայն պատմության ամենաաղմկահարույց դրվագները դեռևս պետք է ստուգվեն։

Այս պահին հաստատված է, որ Քուշները Թրամփի առաջին վարչակազմում զբաղեցրել է բարձր պաշտոն, իսկ Ադրբեջանն ու Էմիրությունները պաշտոնական հարաբերություններ ունեն։ Հեռախոսի գաղտնի հսկողության, կոնկրետ հաշիվների, փոխանցումների ծագման և դրանց հնարավոր քաղաքական նպատակի մասին մանրամասները ներկայացված են Քոուլի հրապարակման մեջ և ամբողջությամբ անկախորեն հաստատված չեն։ Ադրբեջանի իշխանությունների մասնակցության վերաբերյալ ապացույց նույնպես հրապարակված նյութերից չի հետևում։

«Նիդերլանդական Օրագիրը» կհետևի թեմայի հետագա զարգացումներին՝ ուշադրություն դարձնելով նոր փաստաթղթերին, պաշտոնական արձագանքներին և անկախ ստուգումներին։

---

Աղբյուրներ

1. Vanity Fair — Մեթյու Քոուլի առաջիկա գրքից հրապարակված հատվածը։ Հոդվածում ներկայացված ֆինանսական և հետախուզական պնդումների հիմնական աղբյուրը։
   https://www.vanityfair.com/story/jared-kushner-hacked-phone-secret-negotiations

2. NOS — Նիդերլանդների MIVD-ի և Քուշների հեռախոսի մասին հրապարակումը։
   https://nos.nl/artikel/2636293-mivd-keek-mee-met-telefoon-van-trumps-schoonzoon-kushner

3. DutchNews.nl — Գրքում ներկայացված պնդումների և Քուշների հերքման մասին հրապարակումը։
   https://www.dutchnews.nl/2026/10/dutch-spies-hacked-jared-kushners-phone-alleges-book/

4. Ադրբեջանի նախագահի պաշտոնական կայք — Իլհամ Ալիևի և Մոհամեդ բին Զայեդի հանդիպումը Շուշիում՝ 2025 թվականի սեպտեմբերի 16-ին։
   https://president.az/en/articles/view/70106

5. Արաբական Միացյալ Էմիրությունների արտաքին գործերի նախարարություն — Ադրբեջանի և Էմիրությունների երկկողմ հարաբերությունների մասին։
   https://www.mofa.gov.ae/en/missions/baku/uae-relationships

Նկարի մակագրություն

Նկարում՝ Ջարեդ Քուշների, Մոհամեդ բին Զայեդի և Մեթյու Քոուլի կերպարները՝ ԱՄՆ-ի, Էմիրությունների, Իսրայելի և Ադրբեջանի խորհրդանշական պատկերների ֆոնին։ Պատկերը խմբագրական գեներացված իլյուստրացիա է, և դեմքերը կարող են ամբողջությամբ չհամապատասխանել նշված անձանց իրական արտաքինին։

Ինչո՞ւ է նուռը ծառի վրա ճաքում

Մի՛ շտապեք մեղադրել անձրևին կամ դադարեցնել ջրելը․ նռան ճաքելու պատճառը հաճախ խոնավության կտրուկ տատանումն է։ Իսկ այդ հրաշալի պտուղն իր մեջ թաքցնում է նաև առողջության համար օգտակար բազմաթիվ նյութեր։

Հայտնի հասարակական-քաղաքական գործիչ Պարույր Հայրիկյանը, որն ընտանի կենդանիներ պահելուց բացի նաև այգի է մշակում, ֆեյսբուքյան իր էջում մի հարց է բարձրացրել, որը կարող է հետաքրքրել բազմաթիվ այգեպանների։

«Նուռս դեռ լիարժէք չհասունացած պայթում է, իսկ ես չգիտեմ, թէ ինչ պէտք է անել։ ԵՆթադրում եմ միայն, որ այս վերջին շրջանում, երեւի, պիտի չջրէի։ Իմացողներին նախապէս շնորհակալութիւն»,- գրել է նա։

Թեև Նիդերլանդների կլիման  նպաստավոր չէ նռան մշակության համար, աշխարհի տարբեր երկրներում ապրող հայերի այգիներում այս գեղեցիկ պտուղն իր ուրույն տեղն ունի։ Իսկ ծառի վրա ճաքած նուռ տեսնելիս շատերն են զարմանում՝ ինչո՞ւ է դա տեղի ունենում, և հնարավո՞ր է կանխել։

Ինչո՞ւ է նուռը ճաքում

Այգեգործների համար ամենատարածված պատճառներից մեկը հողի խոնավության կտրուկ փոփոխությունն է։ Երբ երկարատև չորությունից հետո առատ անձրև է գալիս կամ ծառը հանկարծակի շատ են ջրում, նռան հատիկներն արագ ջուր են կլանում ու մեծանում։ Իսկ կեղևը, որը շոգի ու չորության հետևանքով կարող է կորցնել իր առաձգականությունը, չի հասցնում հարմարվել ներքին ճնշմանը և ճաքում է։

Սակայն միայն ջուրը չէ մեղավոր։ Նպաստող գործոններ կարող են լինել նաև ջերմաստիճանի կտրուկ տատանումները, սորտի առանձնահատկությունները, պտղի հասունացման ընթացքը և որոշ սննդանյութերի անբավարարությունը։ Հետևաբար, յուրաքանչյուր դեպքի համար մեկ ընդհանուր պատճառ նշել հնարավոր չէ։ Այգեգործական մասնագիտական ուղեցույցները ևս ընդգծում են խոնավության կայուն ռեժիմի կարևորությունը։

Ի՞նչ անել, որպեսզի նուռը չճաքի

Գլխավոր խորհուրդը ոչ թե ջրելուց ամբողջությամբ հրաժարվելն է, այլ հողի խոնավությունը հնարավորինս կայուն պահելը։

• Ջրեք կանոնավոր՝ հաշվի առնելով եղանակն ու հողի չորությունը։

• Երկարատև չորությունից հետո մի՛ տվեք չափազանց մեծ քանակությամբ ջուր միանգամից։

• Ծառի շուրջ հողի վրա ցանքածածկ օգտագործեք՝ խոնավության կտրուկ կորուստը նվազեցնելու համար։

• Մի՛ պարարտացրեք կուրորեն․ սննդանյութերի պակասը հաստատելու դեպքում միայն ընտրեք համապատասխան միջոցը։

• Ճաքած պտուղները պարբերաբար ստուգեք։ Բացված կեղևով նուռը խոցելի է միջատների և փտախտ առաջացնող սնկերի նկատմամբ։

Այսպիսով, Պարույր Հայրիկյանի ենթադրությունը՝ գուցե վերջին շրջանում չարժեր ջրել, հասկանալի է, բայց ճիշտ լուծումը ջուրը պարզապես դադարեցնելը չէ։ Չափից ավելի չոր հողն էլ կարող է նպաստել խնդրին։

Իսկ ինչո՞վ է օգտակար նուռը

Նուռը ոչ միայն գեղեցիկ ու համեղ միրգ է, այլև սննդարար մթերք։ Այն պարունակում է մանրաթելեր, վիտամին C, կալիում և պոլիֆենոլներ՝ հակաօքսիդանտ հատկություններով օժտված բուսական միացություններ։

Նռան հատիկներն ամբողջությամբ ուտելը թույլ է տալիս ստանալ նաև մանրաթելեր, որոնք կարևոր են մարսողության բնականոն աշխատանքի համար։ Նռան հյութը նույնպես պարունակում է օգտակար բուսական միացություններ, սակայն ամբողջական պտուղը սովորաբար ավելի շատ մանրաթելեր է ապահովում։

Գիտական ուսումնասիրություններում նռան հյութի հնարավոր ազդեցությունն ուսումնասիրվել է նաև արյան ճնշման և արյան շաքարի վրա, բայց առկա տվյալները դեռ բավարար չեն այն որևէ հիվանդության կանխարգելման կամ բուժման միջոց համարելու համար։ ԱՄՆ առողջապահության ազգային ինստիտուտների համապատասխան կենտրոնը ևս շեշտում է լրացուցիչ հետազոտությունների անհրաժեշտությունը։

Նուռը նաև հայկական մշակույթում առատության, պտղաբերության և կյանքի խորհրդանիշ է։ Գուցե հենց այդ պատճառով էլ նրա յուրաքանչյուր պտուղը՝ հասուն, ճաքած կամ դեռ կանաչ, այգեպանի համար պարզապես բերք չէ, այլ հոգատարության ու սպասման արդյունք։

Իսկ դուք ի՞նչ փորձ ունեք նռան մշակության հարցում։ Ի՞նչն է օգնել ձեր այգում կանխել պտուղների ճաքելը։ Կիսվեք ձեր խորհուրդներով․ գուցե ձեր փորձը հենց այն պատասխանն է, որն այսօր փնտրում է Պարույր Հայրիկյանը։

«Նիդերլանդական Օրագիր»՝ օգտակար տեղեկություններ, հետաքրքիր պատմություններ և հայերի կյանքի մասին աշխարհի տարբեր անկյուններից։

Սուրբ Ղազարում ավարտվել է Մխիթար Սեբաստացու ծննդյան 350-ամյակին նվիրված միջազգային գիտաժողովը

22.10.2026/nid.oragir

Վենետիկի Մխիթարյան միաբանության մայրավանքում գիտնականներն ու հոգևորականները քննարկել են Մխիթար Աբբահոր ապրած ժամանակաշրջանի եկեղեցական, քաղաքական և պատմական իրողությունները։ Գիտաժողովի շրջանակում ներկայացվել է նաև Հ. Արսեն Բագրատունու «Աստվածաշունչ» մատյանի լուսատիպ հրատարակությունը։

Վենետիկի Սուրբ Ղազար կղզում՝ Մխիթարյան միաբանության պատմական մայրավանքում, հոկտեմբերի 19-21-ը տեղի է ունեցել Մխիթար Սեբաստացու ծննդյան 350-ամյակին նվիրված եռօրյա միջազգային գիտաժողովը՝ «Մխիթար Աբբահոր ծննդյան ժամանակաշրջանի եկեղեցական, քաղաքական և պատմական միջավայրը» խորագրով։

Ինչպես տեղեկացնում է Սուրբ Ղազարի Մայրավանքի պաշտոնական ֆեյսբուքյան էջը, գիտաժողովին մասնակցել են Եվրոպայից և Հայաստանից ժամանած հոգևորականներ ու մասնագետներ, որոնք իրենց գիտական զեկուցումներով և ուսումնասիրություններով անդրադարձել են Մխիթար Սեբաստացու գործունեության պատմական համատեքստին։

Գիտաժողովի պաշտոնական բացումը կատարել է Մխիթարյան միաբանության մայրավանքի վանահայր Հ. Համազասպ վարդապետ Քեշիշյանը։

Հ. Արսեն Բագրատունու «Աստվածաշնչի» լուսատիպ հրատարակությունը

Գիտաժողովի բացման օրը Մխիթարյան միաբանության թանգարանում տեղի է ունեցել Հ. Արսեն Բագրատունու «Աստվածաշունչ» մատյանի լուսատիպ հրատարակության շնորհանդեսը։

Մխիթարյան միաբանության կողմից՝ դոկտոր Սարգիս Մելքոնյանի համագործակցությամբ իրականացված հրատարակությունը վերարտադրում է 1860 թվականին առաջին անգամ լույս տեսած՝ հայ աստվածաշնչագիտական ժառանգության կարևոր քննական բնագրերից մեկը։

Գրքի տպագրության մեկենասն է Ռուսլան Բաղդասարյանը։ Հրատարակությանն աջակցել է «Վերականգնման, առաջընթացի և լուսավորության բարեգործական հիմնադրամը», իսկ տպագրական աշխատանքներն իրականացրել է Արմեն Հայրապետյանը։

Այս արժեքավոր հրատարակությունը շարունակում է 2024 թվականի հոկտեմբերի 31-ից նոյեմբերի 3-ը Մխիթարյան միաբանության կազմակերպած «Աստվածաշունչ հայկազյան» միջազգային գիտաժողովին հաջորդած աշխատանքները՝ նոր հնարավորություններ ստեղծելով հայ աստվածաշնչագիտական ժառանգության ուսումնասիրման, պահպանման և արժևորման համար։

Գիտական զեկուցումներ և մասնագիտական քննարկումներ

Գիտաժողովի գլխավոր դասախոսությամբ՝ Lectio Magistralis, հանդես է եկել Լևոն արքեպիսկոպոս Զեքիյանը՝ ներկայացնելով Մխիթար Սեբաստացու կյանքն ու գործունեությունը։

Զեկուցողների թվում էին Հ. Սերոբ վարդապետ Չամուրլյանը, Հ. Գևորգ Սարգսյանը, Հ. Պսակ վարդապետ Թեփիրճյանը, Տեր Արարատ քահանա Պողոսյանը, Քրիստիան Վինդլերը, Չեզարե Սանթուսը, Միքայել Մալխասյանը, Ռուբեն Մելիքյանը, Պաոլո Լուկկան, Արման Մալոյանը, Լիլիթ Հարությունյանը, Ալբերտո Պերատոները, Գառնիկ Ա. Հարությունյանը, Ալեսանդրո Օրենգոն, Մանե Ղևոնդյանը և Մայա Գրիգորյանը։

Գիտաժողովի տեսական հատվածին հաջորդել են ներկայացված ուսումնասիրությունների շուրջ մասնագիտական քննարկումները։ Դրանց առանցքում եղել են Մխիթար Սեբաստացու ապրած ժամանակաշրջանի եկեղեցական, քաղաքական, կանոնական և պատմական իրողությունները, ինչպես նաև այդ միջավայրի ազդեցությունը նրա գործունեության վրա։

Ժառանգություն, որը շարունակում է ապրել

Մխիթար Սեբաստացու ծննդյան 350-ամյակի առիթով կազմակերպված գիտաժողովը կարևոր նշանակություն ունի հայագիտական և աստվածաշնչագիտական ուսումնասիրությունների զարգացման համար։ Այն հնարավորություն է տալիս նորովի դիտարկելու Մխիթար Աբբահոր ժառանգությունը՝ ընդգծելով նրա գիտական, հոգևոր և մշակութային գործունեության նշանակությունը հայ ժողովրդի պատմության մեջ։

Սուրբ Ղազարի Մխիթարյան մայրավանքը դարեր շարունակ եղել է հայագիտության կարևոր կենտրոններից մեկը։ Այստեղ ստեղծված, ուսումնասիրված և հրատարակված բազմաթիվ աշխատություններ նպաստել են հայոց լեզվի, գրականության, պատմության և հոգևոր մշակույթի պահպանմանն ու տարածմանը։

Այսօր ևս Մխիթարյան միաբանության նախաձեռնությունները վկայում են, որ այդ ժառանգությունը ոչ միայն պատմական հիշողություն է, այլև շարունակվող գիտական ու մշակութային առաքելություն։

Սկզբնաղբյուր՝ Սուրբ Ղազարի Մայրավանքի պաշտոնական ֆեյսբուքյան էջ։

Լրացուցիչ տեղեկություններ՝ Vatican News-ի հրապարակումից։

Նիդերլանդների կառավարությունը՝ Ղարաբաղի հայկական ժառանգության մասին․ ի՞նչ պարզաբանեց նախարարը, և ի՞նչ մնաց անպատասխան

Սեպտեմբերի 25-ին «Նիդերլանդական օրագիրը» հրապարակել էր «Նիդերլանդների խորհրդարանում 13 հարց՝ Ադրբեջանի կազմակերպած շրջայցի, հայկական ժառանգության և դիվանագետների մասնակցության վերաբերյալ» հոդվածը՝ անդրադառնալով Նիդերլանդների խորհրդարանի երեք պատգամավորների՝ արտաքին գործերի նախարարին ուղղված հարցադրումներին։ Այժմ, երբ հրապարակվել են նախարար Թոմ Բերենդսենի պաշտոնական պատասխանները, հնարավորություն կա համադրելու բարձրացված հարցերն ու կառավարության դիրքորոշումը՝ պարզելու, թե ինչ գնահատականներ են տրվել հայկական մշակութային ժառանգության խնդրին, ինչով է հիմնավորվել նիդերլանդացի դիվանագետների մասնակցությունը ադրբեջանական շրջագայությանը, և որ կարևոր հարցերն են դեռևս մնում անպատասխան։

Նախորդ հրապարակումը՝ «Նիդերլանդների խորհրդարանում 13 հարց՝ Ադրբեջանի կազմակերպած շրջայցի, հայկական ժառանգության և դիվանագետների մասնակցության վերաբերյալ»

Արտաքին գործերի նախարար Թոմ Բերենդսենի պատասխանները խորհրդարանական 13 հարցերին․ հայկական մշակութային ժառանգության պաշտպանության, 2023 թվականի իրադարձությունների և դիվանագիտական պատասխանատվության շուրջ ի՞նչ պարզվեց, և ի՞նչ մնաց անպատասխան

«Նիդերլանդական օրագիր»
22.10.2026

Նիդերլանդների կառավարությունը հաստատել է, որ երկրի դիվանագետները մասնակցել են Ադրբեջանի իշխանությունների կազմակերպած շրջագայությանը Լեռնային Ղարաբաղում։ Միաժամանակ պաշտոնական պատասխաններում արձանագրվում է, որ տարածաշրջանում ցուցադրված մշակութային ժառանգությունն ունի հարուստ հայկական պատմություն։ Սակայն այն հարցում, թե ինչպես են դիվանագետներն արձագանքել հայկական վանքերի ծագման վերաբերյալ ադրբեջանական մեկնաբանություններին, կառավարությունը հստակ պատասխան չի տալիս։

Սա Նիդերլանդների արտաքին գործերի նախարար Թոմ Բերենդսենի՝ 2026 թվականի հոկտեմբերի 16-ին հրապարակված պատասխանների առանցքային առանձնահատկություններից մեկն է։ Նախարարը պատասխանել է Նիդերլանդների խորհրդարանի երեք պատգամավորների՝ Դոն Սեդերի (Don Ceder, ChristenUnie), Քրիս Ստոֆերի (Chris Stoffer, SGP) և Հենկ Վերմերի (Henk Vermeer, BBB) սեպտեմբերի 25-ին ներկայացրած 13 գրավոր հարցերին։

Հարցերը վերաբերում էին Ադրբեջանի կազմակերպած շրջագայությանը, Նիդերլանդների դիվանագետների մասնակցությանը, հայկական մշակութային ժառանգության պահպանությանը, միջազգային իրավական պարտավորություններին և Լեռնային Ղարաբաղի հայ բնակչության՝ 2023 թվականի զանգվածային տեղահանության գնահատմանը։

«Նիդերլանդական օրագիրը» սեպտեմբերի 25-ի իր հրապարակմամբ արդեն անդրադարձել էր պատգամավորների հարցադրումներին։ Այժմ նախարարի պաշտոնական պատասխանները հնարավորություն են տալիս համադրելու բարձրացված հարցերն ու կառավարության դիրքորոշումը։

Դիվանագետների մասնակցությունը՝ սովորական աշխատանքայի՞ն այց, թե՞ վիճահարույց քաղաքական միջավայր

Նախարարը հաստատել է, որ Նիդերլանդների դիվանագետները մասնակցել են Ադրբեջանի իշխանությունների կազմակերպած շրջագայությանը Ղարաբաղի տարածաշրջանում։ Պատվիրակությունը կազմված է եղել շուրջ 150 անձից՝ ավելի քան 50 երկրից։ Մասնակցել է նաև Հարավային Կովկասում Եվրամիության հատուկ ներկայացուցիչը։

Հարցին, թե ինչ չափանիշներով է որոշվում նման հրավերներն ընդունելու կամ մերժելու նպատակահարմարությունը, Բերենդսենը պատասխանել է, որ դիվանագիտական կորպուսի նման աշխատանքային այցերը դեսպանության սովորական գործունեության մաս են կազմում։

Նույն հիմնավորումն է բերվել նաև այն հարցին պատասխանելիս, թե արդյոք նպատակահարմար էր Նիդերլանդների դիվանագետների մասնակցությունը՝ հաշվի առնելով շրջագայության ընթացքում հայկական մշակութային ժառանգության ծագման վերաբերյալ հնչած պնդումները։

Նախարարի պատասխանի համաձայն՝ նման այցելությունները հնարավորություն են տալիս տեղում ծանոթանալու մշակութային ժառանգությանը։ Նա նաև նշել է, որ դեսպանությունը նման միջոցառումներին մասնակցում է միայն միջազգային գործընկերների հետ միասին։

Այդուհանդերձ, պատասխանը չի հստակեցնում՝ ինչ նախնական գնահատական է տրվել շրջագայության բովանդակությանը, ինչպես են ստուգվել ներկայացվող պատմական տեղեկությունները և արդյոք դիվանագետներն արձագանքել են վիճահարույց պնդումներին։

Գանձասարն ու Դադիվանքը․ ի՞նչ է ասում Նիդերլանդների կառավարությունը

Խորհրդարանական հարցերի ամենակարևոր հատվածներից մեկը վերաբերում էր Գանձասարի և Դադիվանքի վանական համալիրներին։

Պատգամավորները նախարարին հարցրել էին՝ արդյոք ճիշտ են տեղեկությունները, որ Ադրբեջանի կազմակերպած շրջագայության ընթացքում հայկական վանքերը ներկայացվել են որպես հին «Կովկասյան Ալբանիայի» քրիստոնեական ժառանգության մաս։ Հարցադրման մեջ հիշատակվում էին նաև հին ձեռագրերի վերաբերյալ ներկայացված տեղեկությունները և շրջագայության ընթացքում տեղի ունեցած պարի մասին հաղորդումները։

Նախարար Բերենդսենը հաստատել է, որ ադրբեջանական իշխանությունները շրջագայության ընթացքում տեղեկություններ են ներկայացրել մշակութային ժառանգության ծագման մասին՝ այն վերագրելով «Կովկասյան Ալբանիային», որը նկարագրվել է որպես Հարավային Կովկասի նախահայկական քաղաքակրթություն։

Սակայն նախարարի պատասխանի ամենաէական ձևակերպումն այս է.

«Կառավարության համար պարզ է, որ ցուցադրված մշակութային ժառանգությունն ունի հարուստ հայկական պատմություն»։

Այս հայտարարությունը կարևոր է, քանի որ Նիդերլանդների կառավարությունն իր պաշտոնական պատասխանում հստակ արձանագրում է Ղարաբաղի մշակութային ժառանգության հայկական պատմական շերտը՝ այն դեպքում, երբ ադրբեջանական կողմը ներկայացրել է այլ մեկնաբանություն։

Միևնույն ժամանակ անհրաժեշտ է պահպանել փաստական ճշգրտությունը։ Նախարարը չի հայտարարել, որ շրջագայության բոլոր դրվագները հաստատված են եղել անկախ աղբյուրներով։ Նա նաև չի հայտնել, թե Նիդերլանդների դիվանագետներն անձամբ հերքել են «Կովկասյան Ալբանիայի» վերաբերյալ ներկայացված պնդումները։

Ինչ վերաբերում է պարող մասնակիցների տեսագրություններին, Բերենդսենը նշել է, որ պատգամավորների հարցում հիշատակված կադրերը նկարահանվել են այլ՝ շրջագայության հետ կապ չունեցող միջոցառման ընթացքում։

Արդյո՞ք դիվանագետները հակադարձել են ապատեղեկատվությանը

Հարցերի 12-րդ կետում պատգամավորները հղում էին արել Հարավային Կովկասում ԵՄ հատուկ ներկայացուցչի՝ X սոցիալական հարթակում կատարած գրառմանը։ Դրանում անդրադարձ էր կատարվել Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև պատմական ծագման վերաբերյալ խոր տարաձայնություններին և դրանց հաղթահարման անհրաժեշտությանը։

Նիդերլանդների նախարարին ուղղված հարցը հստակ էր՝ արդյոք դիվանագիտական պատվիրակությունը շրջագայության ընթացքում բարձրացրել կամ հերքել է մշակութային ժառանգության ծագման վերաբերյալ ներկայացված տեղեկությունները։

Պատասխանում Բերենդսենը նշել է, որ ԵՄ հատուկ ներկայացուցիչը Ղարաբաղ կատարած այցից հետո, նաև Նիդերլանդների անունից, այցելել է Երևանի Մատենադարան՝ հին ձեռագրերի գիտահետազոտական ինստիտուտ։ Նախարարի ներկայացմամբ՝ այդ այցը նպատակ ուներ ցույց տալու, որ Ղարաբաղի հայկական մշակութային ժառանգության պատմության վերաբերյալ տարաձայնություն չկա։

Սակայն այս բացատրությունը չի պարզաբանում բուն հարցը՝ ինչ է տեղի ունեցել Ադրբեջանի կազմակերպած շրջագայության ժամանակ։

Մատենադարան այցի մասին տեղեկությունը չի փոխարինում այն հարցի պատասխանին, թե արդյոք դիվանագետներն անմիջապես արձագանքել են ադրբեջանական կողմի ներկայացրած պատմական մեկնաբանություններին։

Այսպիսով, պաշտոնական պատասխանից հնարավոր չէ եզրակացնել, որ պատվիրակությունը տեղում վիճարկել է այդ պնդումները։ Միաժամանակ չկա նաև բավարար հիմք պնդելու, թե դիվանագետները միանշանակորեն ընդունել են դրանք։

Հայկական մշակութային ժառանգության ոչնչացման հարցը

Պատգամավորները նախարարից պարզաբանումներ էին պահանջել նաև Լեռնային Ղարաբաղում հայկական եկեղեցիների և այլ մշակութային արժեքների ոչնչացման, ինչպես նաև տեղանունների փոփոխության վերաբերյալ։

Բերենդսենը հաստատել է, որ Ադրբեջանն օգտագործում է Ղարաբաղի տարածաշրջանի տեղանունների ադրբեջանական տարբերակները։ Նա այդ հանգամանքն առանձնացրել է հայկական մշակութային ժառանգության ոչնչացման վերաբերյալ մտահոգիչ տեղեկություններից։

Նախարարը նշել է, որ տարածաշրջանի մշակութային ժառանգությունն ունի երկար ու բարդ պատմություն, և վերջին տասնամյակների ընթացքում վնասվել կամ ոչնչացվել են ինչպես հայկական, այնպես էլ ադրբեջանական մշակութային արժեքներ։

Նա կարևորել է 1954 թվականի Հաագայի կոնվենցիան և դրա 1999 թվականի Երկրորդ արձանագրությունը՝ ընդգծելով, որ երկու երկրներն էլ այդ միջազգային փաստաթղթերի կողմեր են, և դրանք պարտավորեցնում են զինված հակամարտությունների ընթացքում կանխել մշակութային արժեքների վնասումը։

Նիդերլանդները կոչ է անում Հայաստանին և Ադրբեջանին կատարել իրենց պարտավորությունները և ապահովել միմյանց մշակութային ժառանգության պաշտպանությունը։

Այստեղ ակնհայտ է կողմերի միջև հավասարության սինդրոմը: Սակայն պատասխանը չի ներկայացնում կոնկրետ հուշարձանների վերաբերյալ անկախ ուսումնասիրությունների արդյունքներ և չի տալիս Ադրբեջանի գործողությունների ամբողջական գնահատականը։ Ընդհանուր կոչը՝ պահպանել մշակութային արժեքները, դեռ ինքնին չի ապացուցում, որ այդ պարտավորությունները կատարվում են գործնականում։

Նախիջևանի նախադեպը և Ադրբեջանի ստանձնած պարտավորությունները

Պատգամավորները հիշեցրել են նաև Նախիջևանում հայկական մշակութային ժառանգության ոչնչացման դեպքերը՝ հարցնելով, թե արդյոք այդ նախադեպը հիմք չի տալիս մտահոգվելու Լեռնային Ղարաբաղի հայկական ժառանգության ապագայի համար։

Նախարարը պատասխանել է, որ հայերի և ադրբեջանցիների միջև տարածաշրջանային հակասություններն ունեն պատմական արմատներ, որոնք հասնում են 19-րդ դարի վերջին։ Այդ երկար ժամանակահատվածում երկու կողմերում էլ մարդիկ հարկադրված են եղել լքել իրենց բնակավայրերը, իսկ նյութական և ոչ նյութական ժառանգությունը կրել է վնասներ։

Կառավարությունը կարևորում է հայկական և ադրբեջանական մշակութային ժառանգության նկատմամբ հարգանքն ու դրա պաշտպանությունը։

Ինչ վերաբերում է Ադրբեջանի նախկին խոստումներին՝ պահպանելու մշակութային ժառանգությունը և համագործակցելու ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի հետ, Բերենդսենը նշել է, որ 2026 թվականի սեպտեմբերի 12-ին ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ն և Ադրբեջանը քննարկել են համագործակցության ամրապնդումը։ Կառավարությունը ողջունում է այդ քայլերը։

Նախարարը հավելել է, որ Ղարաբաղ կատարած շրջագայության ընթացքում Նիդերլանդների դեսպանությունը ծանոթացել է Ադրբեջանի կողմից վերականգնված հայկական ժառանգության նմուշների։

Այնուամենայնիվ, պատասխանում չի ներկայացվել անկախ վերահսկողության կամ համապարփակ ուսումնասիրության եզրակացություն, որով հնարավոր կլիներ հաստատել, թե հայկական մշակութային ժառանգության պաշտպանությունն ամբողջությամբ ապահովված է։

Հարց է ինչ շարժառիթներով ու հիմունքներով են այդ հուշարձանները «վերականգնվել»:  Վերականգնված հուշարձանների առկայությունը կարևոր փաստ է, բայց այն ինքնին չի պատասխանում բոլոր այն մտահոգություններին, որոնք վերաբերում են տարածաշրջանի հայկական ժառանգության պահպանությանը։

Էթնիկ զտման հարցում կառավարությունը վերջնական գնահատական չի տալիս

Խորհրդարանականները նախարարին ուղղակիորեն հարցրել էին՝ արդյոք Նիդերլանդների կառավարությունը համարում է, որ 2023 թվականին Լեռնային Ղարաբաղում տեղի է ունեցել էթնիկ զտում՝ ավելի քան 100 հազար հայերի՝ Հայաստան տեղափոխվելու պայմաններում։

Բերենդսենի պատասխանի համաձայն՝ Նիդերլանդների համար անհրաժեշտ է անկախ հետաքննություն կամ միջազգային իրավական որոշում՝ պարզելու համար՝ արդյոք տեղի է ունեցել էթնիկ զտում կամ միջազգային մարդասիրական իրավունքի այլ խախտում։

Այսպիսով, կառավարությունը պաշտոնական պատասխանում չի տալիս 2023 թվականի իրադարձությունների՝ որպես էթնիկ զտման իրավական որակավորում։ Սակայն այն չի հայտարարում նաև, որ նման բան տեղի չի ունեցել։

Նախարարն ընդգծել է, որ կառավարության առաջնահերթություններից է Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև համապարփակ խաղաղության համաձայնագրի ստորագրումը։ Նա դրական է գնահատել 2025 թվականի օգոստոսին երկու երկրների կողմից համաձայնագրի նախաստորագրումից հետո արձանագրված քայլերը։

Այստեղ ևս նկատելի է կառավարության մոտեցումը՝ իրավական գնահատականների հարցում զգուշավորություն և քաղաքական առաջնահերթություն՝ խաղաղության գործընթացի շարունակման համար։

Արդարադատության միջազգային դատարանի որոշումները․ ինչո՞ւ Նիդերլանդները չի ստանձնում վերահսկողության դերը

Պատգամավորները հարցրել էին նաև, թե որքանով է Ադրբեջանը կատարել ՄԱԿ-ի Արդարադատության միջազգային դատարանի՝ Հայաստանի և Ադրբեջանի գործերով 2021 և 2023 թվականներին ընդունած ժամանակավոր միջոցները, ինչպես նաև ինչ պարտավորություններ են այդ որոշումներից բխում Նիդերլանդների համար։

Բերենդսենը պատասխանել է, որ դատարանի այդ որոշումները պարտադիր են Հայաստանի և Ադրբեջանի համար, սակայն պարտադիր չեն Նիդերլանդների համար։ Հետևաբար, Նիդերլանդների կառավարությունն իրեն իրավասու չի համարում գնահատելու դրանց կատարման աստիճանը կամ վերահսկելու դրանց իրականացումը։

Միաժամանակ նախարարն ընդգծել է, որ Նիդերլանդները՝ որպես Արդարադատության միջազգային դատարանի հյուրընկալող երկիր, սովորաբար կոչ է անում պետություններին կատարել դատարանի որոշումները։

Նա նպատակահարմար չի համարել այդ հարցով խորհրդատվություն խնդրել Նիդերլանդների միջազգային հարաբերությունների խորհրդատվական մարմնից՝ AIV-ից՝ պատճառաբանելով, որ հիշատակված որոշումները Նիդերլանդների համար իրավական պարտավորություններ չեն ստեղծում։

Այս պատասխանը ցույց է տալիս, որ կառավարությունը տարբերակում է դատարանի որոշումների՝ կողմերի համար պարտադիր լինելը և երրորդ պետության իրավական պարտավորությունները։ Սակայն քաղաքական առումով Նիդերլանդների դիրքորոշումը սահմանափակվում է հիմնականում միջազգային իրավունքի պահպանման ընդհանուր կոչերով։

Ի՞նչ է մնում անպատասխան

Նախարարի պատասխանները թույլ են տալիս առանձնացնել մի քանի հարց, որոնց վերաբերյալ հստակ պարզաբանումներ չեն տրվել։

• Ի՞նչ նախնական գնահատականով է Նիդերլանդների դեսպանությունը որոշել մասնակցել Ադրբեջանի կազմակերպած շրջագայությանը։

• Արդյո՞ք դիվանագետները տեղում վիճարկել են հայկական վանքերի ծագման վերաբերյալ ադրբեջանական մեկնաբանությունները։

• Ինչպե՞ս է ստուգվում հայկական մշակութային ժառանգության պաշտպանության վերաբերյալ Ադրբեջանի ստանձնած պարտավորությունների կատարումը։

• Ի՞նչ լրացուցիչ քայլեր կարող են ձեռնարկվել, եթե հայկական մշակութային արժեքների ոչնչացման վերաբերյալ մտահոգությունները հաստատվեն։

• Ի՞նչ պայմաններում և ինչ ընթացակարգով կարող է միջազգային իրավական կամ անկախ հետաքննություն գնահատել 2023 թվականի իրադարձությունները։

Սրանք հարցեր են, որոնք կարելի է բարձրացնել՝ առանց նախարարի պատասխանը խեղաթյուրելու կամ չհաստատված պնդումներ ներկայացնելու։

Խաղաղության գործընթացը և մշակութային ժառանգության պաշտպանությունը

Բերենդսենը հայտնել է, որ 2026 թվականի հոկտեմբերի 26–27-ին Հայաստանի և Ադրբեջանի իր գործընկերների հետ հանդիպումների ընթացքում քննարկելու է նախաստորագրված խաղաղության համաձայնագրի ստորագրման և խաղաղության գործընթացի շարունակման հարցերը։ Նա մտադիր է ընդգծել նաև մշակութային ժառանգության փոխադարձ պաշտպանության կարևորությունը։

Խաղաղության համաձայնագրի ստորագրումը կարող է նշանակալի քայլ լինել տարածաշրջանի կայունության համար։ Սակայն հայկական մշակութային ժառանգության պահպանությունը պահանջում է ոչ միայն քաղաքական հայտարարություններ, այլև գործնական երաշխիքներ, մասնագիտական գնահատում, թափանցիկություն և պահպանության արդյունքների ստուգելիություն։

Հատկապես կարևոր է, որ մշակութային ժառանգության ծագման վերաբերյալ պատմական պնդումները դիտարկվեն գիտական փաստերի և մասնագիտական ուսումնասիրությունների հիման վրա, այլ ոչ թե դառնան քաղաքական մրցակցության միջոց։

«Նիդերլանդական օրագրի» դիտարկումը

Նիդերլանդների կառավարության պաշտոնական պատասխաններում առկա է կարևոր արձանագրում․ Ղարաբաղի մշակութային ժառանգությունն ունի հարուստ հայկական պատմություն։ Սա էական է այն պայմաններում, երբ Ադրբեջանի կողմից այդ ժառանգության ծագման վերաբերյալ ներկայացվում են հակասական մեկնաբանություններ։

Միևնույն ժամանակ կառավարությունը ընդունելի է համարում իր դիվանագետների մասնակցությունը Ադրբեջանի կազմակերպած շրջագայությանը՝ այն դիտարկելով որպես դեսպանության սովորական աշխատանքային գործունեություն։ Իսկ տեղում ադրբեջանական մեկնաբանություններին դիվանագետների արձագանքի վերաբերյալ հստակ տեղեկություն չի ներկայացնում։

Հետևաբար, այս փաստաթուղթը միաժամանակ արձանագրում է հայկական ժառանգության պատմական նշանակության ճանաչումը և բաց է թողնում մի շարք հարցեր՝ կապված դիվանագիտական պատասխանատվության, ստուգման մեխանիզմների ու մշակութային արժեքների պաշտպանության գործնական արդյունքների հետ։

«Նիդերլանդական օրագիրը», որը սերտորեն համագործակցում է Նիդերլանդների հայկական կազմակերպությունների դաշնության (FAON) հետ շարունակելու է հետևել այս հարցին՝ ուշադրություն դարձնելով Նիդերլանդների կառավարության հետագա քայլերին, Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև խաղաղության գործընթացին և հայկական մշակութային ժառանգության պաշտպանությանն ուղղված կոնկրետ գործողություններին։

«Նիդերլանդական օրագիր»
22.10.2026

Հոդվածի աղբյուրը՝ Նիդերլանդների արտաքին գործերի նախարար Թոմ Բերենդսենի՝ 2026 թվականի հոկտեմբերի 16-ին հրապարակված պատասխանները խորհրդարանի գրավոր հարցերին՝ AH 393, 2026Z20020։ Հարցերը ներկայացվել են Դոն Սեդերի, Քրիս Ստոֆերի և Հենկ Վերմերի կողմից՝ 2026 թվականի սեպտեմբերի 25-ին։

------------------------

Ստորև ներկայացնում ենք  Նիդերլանդների արտաքին գործերի նախարար Թոմ Բերենդսենի՝ խորհրդարանական գրավոր 13 հարցերին տված պատասխանների հայերեն թարգմանությունը՝ պահպանելով բնագրի բովանդակությունը, իրավական ձևակերպումները և պաշտոնական ոճը։ 

Նիդերլանդների արտաքին գործերի նախարարի պատասխանները խորհրդարանական գրավոր հարցերին

Փաստաթղթի համարը՝ AH 393, 2026Z20020

Նախարար Թոմ Բերենդսենի (Արտաքին գործերի նախարարություն) պատասխանները։ Ստացվել է 2026 թվականի հոկտեմբերի 16-ին։

Հարց 1

Ճի՞շտ է, որ Նիդերլանդների դիվանագետները մասնակցել են Ադրբեջանի կողմից կազմակերպված՝ Լեռնային Ղարաբաղում անցկացված շրջագայությանը։

Պատասխան

Այո՛։ Նիդերլանդների դիվանագետները մասնակցել են Ադրբեջանի իշխանությունների կազմակերպած՝ Ղարաբաղի տարածաշրջանով շրջագայությանը։ Նրանք ընդգրկված էին շուրջ 150 հոգուց բաղկացած պատվիրակության կազմում, որը ներկայացնում էր ավելի քան 50 երկիր։ Շրջագայությանը մասնակցել է նաև Հարավային Կովկասում Եվրամիության հատուկ ներկայացուցիչը։

Հարց 2

Ի՞նչ հանգամանքներ են սովորաբար հաշվի առնվում՝ նման հրավերներն ընդունելու կամ մերժելու վերաբերյալ որոշում կայացնելիս։

Պատասխան

Դիվանագիտական կորպուսի նման աշխատանքային այցերին մասնակցելը դեսպանության սովորական աշխատանքային գործունեության մաս է կազմում։

Հարց 3

Ձեր գնահատմամբ՝ որքանո՞վ է Ադրբեջանն արդեն կատարել Արդարադատության միջազգային դատարանի՝ 2023 թվականի նոյեմբերի 17-ի որոշմամբ սահմանված ժամանակավոր միջոցներից բխող պահանջները։

Հարց 4

Ձեր գնահատմամբ՝ որքանո՞վ է Ադրբեջանը կատարել Արդարադատության միջազգային դատարանի՝ 2021 թվականի դեկտեմբերի 7-ի որոշմամբ հայկական մշակութային ժառանգության վերաբերյալ սահմանված ժամանակավոր միջոցի պահանջները։

3-րդ և 4-րդ հարցերի պատասխանները

Արդարադատության միջազգային դատարանի՝ Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև հարուցված գործերով ժամանակավոր միջոցների վերաբերյալ որոշումները պարտադիր են համապատասխան կողմերի համար։ Այդ որոշումները պարտադիր չեն Նիդերլանդների համար, ուստի դրանց կատարումը վերահսկելը նույնպես Նիդերլանդների իրավասության մեջ չի մտնում։

Հետևաբար, կառավարությունը չի կարող գնահատել, թե որքանով են այդ որոշումները կատարվել։ Այդուհանդերձ, Նիդերլանդները, որպես Արդարադատության միջազգային դատարանի հյուրընկալող երկիր, սովորաբար կոչ է անում պետություններին կատարել այդ դատարանի որոշումները։

Հարց 5

Ճի՞շտ է, որ Ադրբեջանը փոխում է Լեռնային Ղարաբաղի տեղանունները և ոչնչացնում հայկական եկեղեցիներն ու մշակութային այլ ժառանգությունը։ Ո՞րն է ձեր գնահատականն այս հարցի վերաբերյալ։

Պատասխան

Ճիշտ է, որ Ադրբեջանը Ղարաբաղի տարածաշրջանի տեղանունների համար օգտագործում է ադրբեջանական անվանումներ։ Սա առանձին հարց է և կապ չունի հայկական մշակութային ժառանգության ոչնչացման վերաբերյալ մտահոգիչ տեղեկությունների հետ։

Տարածաշրջանի մշակութային ժառանգությունն ունի երկարատև և բարդ պատմություն։ Վերջին տասնամյակների ընթացքում վնասվել կամ ոչնչացվել են ինչպես հայկական, այնպես էլ ադրբեջանական մշակութային արժեքներ։

Այս հարցում Նիդերլանդները մեծ կարևորություն է տալիս 1954 թվականի Հաագայի կոնվենցիային և 1999 թվականի Երկրորդ արձանագրությանը, որոնց մասնակից են երկու երկրներն էլ։ Այս միջազգային փաստաթղթերը պարտավորեցնում են կողմերին կանխել զինված հակամարտությունների ընթացքում մշակութային արժեքներին հասցվող վնասը։

Ուստի Նիդերլանդները երկու երկրներին էլ հորդորում է կատարել այդ պարտավորությունները և նպաստել միմյանց մշակութային ժառանգության պաշտպանությանը՝ որպես համապարփակ խաղաղության համաձայնագրի բաղադրիչ։

Հոկտեմբերի 26-ին և 27-ին նախատեսված իմ այցի ընթացքում հայ և ադրբեջանցի զրուցակիցների հետ հանդիպումներում այս հարցը նույնպես կքննարկվի։

Հարց 6

Կառավարության գնահատմամբ՝ 2023 թվականին Լեռնային Ղարաբաղում տեղի ունեցե՞լ է էթնիկ զտում։ Եթե ոչ՝ ինչո՞ւ։ Ի՞նչ արձագանք է կառավարությունը նպատակահարմար համարում ստեղծված իրավիճակին և ավելի քան 100 հազար մարդու՝ դեպի Հայաստան բռնի տեղահանմանը։

Պատասխան

Նիդերլանդների համար անհրաժեշտ է անկախ հետաքննություն կամ միջազգային իրավունքի հիման վրա կայացված որոշում՝ պարզելու համար, թե արդյոք տեղի է ունեցել էթնիկ զտում կամ միջազգային մարդասիրական իրավունքի այլ խախտումներ։

Կառավարության առաջնահերթություններից է, որ երկու երկրները հասնեն համապարփակ խաղաղության համաձայնագրի ստորագրմանը։ Կառավարությունը տեսնում է, որ 2025 թվականի օգոստոսին երկու երկրների կողմից համաձայնագրի նախաստորագրումից հետո բազմաթիվ դրական քայլեր են կատարվել։

Հոկտեմբերի 26-ին և 27-ին Ադրբեջան և Հայաստան կատարելիք իմ այցի ընթացքում ես կհայտնեմ իմ աջակցությունն այդ գործընթացին։

Հարց 7

Տեղյա՞կ եք, որ Ադրբեջանը նախկինում՝ Ադրբեջանի էքսկլավ Նախիջևանում, հիմնահատակ ոչնչացրել է հայկական մշակութային ժառանգությունը։ Կիսո՞ւմ եք այն մտահոգությունը, որ նույն ճակատագիրը կարող է սպասվել նաև Լեռնային Ղարաբաղի ժառանգությանը։

Պատասխան

Հայերի և ադրբեջանցիների միջև տարածաշրջանային լարվածությունն ունի պատմական արմատներ, որոնք հասնում են 19-րդ դարի վերջին։

Այդ երկար ժամանակահատվածում երկու կողմերում էլ մարդկանց մեծ խմբեր վտարվել են իրենց բնակավայրերից և կրել նյութական ու ոչ նյութական վնասներ, այդ թվում՝ մշակութային ժառանգության կորուստների հետևանքով։

Կառավարությունը կարևորում է տարածաշրջանի մշակութային ժառանգության նկատմամբ հարգանքը և դրա պաշտպանությունը թե՛ Հայաստանի, թե՛ Ադրբեջանի կողմից։ Այդ պատճառով կառավարությունը մեծ նշանակություն է տալիս համապարփակ խաղաղության համաձայնագրի ստորագրմանը, որը պետք է ներառի նաև մշակութային ժառանգության պահպանումը։

Հարց 8

Հիշո՞ւմ եք ձեր նախորդի պատասխանները հայկական ժառանգության ոչնչացման վերաբերյալ գրավոր հարցերին, ինչպես նաև այն խոստումը, որը Նիդերլանդները ստացել էր Ադրբեջանից՝ մշակութային ժառանգությունը պաշտպանելու վերաբերյալ։ Դրանից հետո ի՞նչ քայլեր է ձեռնարկել Նիդերլանդները այս հարցում։

Պատասխան

Այո՛։ Նիդերլանդները ադրբեջանցի և հայ զրուցակիցների հետ հանդիպումների ընթացքում բազմիցս՝ բարձր մակարդակով, բարձրացրել է մշակութային ժառանգության պաշտպանության կարևորության հարցը։

Հարց 9

Ձեր գնահատմամբ՝ Ադրբեջանը կատարե՞լ է իր ստանձնած պարտավորությունը։ Եթե այո՝ ինչի՞ վրա է հիմնված այդ գնահատականը։ Եթե ոչ՝ ի՞նչ քայլեր եք ձեռնարկելու։

Պատասխան

Ադրբեջանը պարտավորվել է պաշտպանել տարածաշրջանի մշակութային ժառանգությունը և համագործակցել ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի հետ։

2026 թվականի սեպտեմբերի 12-ին ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ն և Ադրբեջանը քննարկել են իրենց համագործակցության ամրապնդման հարցը։ Կառավարությունը ողջունում է այդ քայլերը։

Ղարաբաղում կազմակերպված շրջագայություններին մասնակցելու ընթացքում Նիդերլանդների դեսպանությունը ծանոթացել է Ադրբեջանի կողմից վերականգնված հայկական մշակութային ժառանգության նմուշների։

Հարց 10

Ճի՞շտ են այն տեղեկությունները, որ Ադրբեջանի կառավարության կազմակերպած շրջագայության ընթացքում ապատեղեկատվություն է ներկայացվել՝ հայկական Գանձասարի և Դադիվանքի վանքերը բնութագրելով որպես «հին ալբանական քրիստոնեական ժառանգության անբաժանելի մաս», արհամարհական արտահայտություններ են արվել «հին ձեռագրերի օրինակների» վերաբերյալ, և տեղի է ունեցել պար։ Ինչպե՞ս եք գնահատում այս հանգամանքները։

Պատասխան

Շրջագայության ընթացքում Ադրբեջանի իշխանությունները տեղեկություններ են ներկայացրել մշակութային ժառանգության ծագման մասին։ Ադրբեջանական իշխանությունները հայտնել են, որ այդ ժառանգությունը, իրենց պնդմամբ, «կովկասյան-ալբանական» է՝ այն ներկայացնելով որպես Հարավային Կովկասի նախահայկական քաղաքակրթություն։

Կառավարության համար պարզ է, որ ցուցադրված մշակութային ժառանգությունն ունի հարուստ հայկական պատմություն։

Ինչ վերաբերում է հարցում հիշատակված՝ պարող մասնակիցների տեսագրություններին, դրանք նկարահանվել են շրջագայության հետ կապ չունեցող մեկ այլ միջոցառման ընթացքում։

Հարց 11

Հաշվի առնելով վերը նշված հանգամանքները՝ նպատակահարմա՞ր եք համարում, որ Նիդերլանդների դիվանագետները մասնակցել են Ադրբեջանի կազմակերպած այդ շրջագայությանը։ Եթե այո՝ ինչո՞ւ։

Պատասխան

Այո՛։ Նման այցելությունները դեսպանության սովորական աշխատանքային գործունեության մաս են կազմում և հնարավորություն են տալիս տեղում ծանոթանալու Ղարաբաղի մշակութային ժառանգությանը։

Ի դեպ, դեսպանությունը նման այցելություններին մասնակցում է միայն այն դեպքում, երբ դրանք իրականացվում են միջազգային գործընկերների հետ համատեղ։

Հարց 12

Ինչպե՞ս եք գնահատում Հարավային Կովկասում և Վրաստանի ճգնաժամի հարցերով ԵՄ հատուկ ներկայացուցչի՝ X սոցիալական հարթակում կատարած գրառումը՝ հաշվի առնելով նաև 4-րդ հարցը։ Գրառման մեջ նշվում է, որ Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև առկա խոր տարաձայնություններն ու տարբեր պատմական մեկնաբանությունները, օրինակ՝ որոշ վայրերի ծագման վերաբերյալ, պետք է քննարկվեն և լուծում ստանան։

Արդյո՞ք պատվիրակությունը շրջագայության ընթացքում բարձրացրել կամ հերքել է մշակութային ժառանգության ծագման վերաբերյալ տարածված ապատեղեկատվությունը։ Եթե ոչ՝ ինչո՞ւ։

Պատասխան

Ղարաբաղ կատարած այցից հետո ԵՄ հատուկ ներկայացուցիչը, նաև Նիդերլանդների անունից, այցելել է Երևանի Մատենադարան՝ հին ձեռագրերի ինստիտուտ, որպեսզի ցույց տա, որ Ղարաբաղի հայկական մշակութային ժառանգության պատմության վերաբերյալ տարաձայնություն չկա։

Նախաստորագրված խաղաղության համաձայնագիրը հնարավորություն է տալիս Հայաստանին և Ադրբեջանին կնքելու լրացուցիչ պայմանավորվածություններ, այդ թվում՝ մշակույթի ոլորտում։ Վերջնականապես երկու երկրներին է վերապահված նման պայմանավորվածությունների շուրջ հետագա համաձայնություններ ձեռք բերելը։

Հետևաբար, հոկտեմբերի 26-ից 27-ը Ադրբեջան և Հայաստան կատարելիք իմ այցերի ընթացքում երկկողմ հանդիպումներում ես կընդգծեմ արդեն նախաստորագրված խաղաղության համաձայնագիրը ստորագրելու և խաղաղության գործընթացը շարունակելու կարևորությունը, որի շրջանակում պետք է տեղ ունենա նաև մշակութային ժառանգության փոխադարձ պաշտպանությունը։

Հարց 13

Ի՞նչ միջազգային իրավական պարտավորություններ են բխում Նիդերլանդների համար Արդարադատության միջազգային դատարանի՝ վերոնշյալ որոշումներից։ Հնարավո՞ր է արդյոք այս հարցի վերաբերյալ խորհրդատվություն խնդրել Նիդերլանդների միջազգային հարաբերությունների խորհրդատվական մարմնից՝ AIV-ից։

Պատասխան

Արդարադատության միջազգային դատարանի որոշումը պարտադիր է միայն տվյալ գործի կողմերի համար և Նիդերլանդների համար որևէ պարտավորություն չի ստեղծում։ Հետևաբար, այս հարցի վերաբերյալ AIV-ից խորհրդատվություն ստանալը նպատակահարմար չէ։

Թարգմանչական նշում․ թարգմանության մեջ պահպանվել են բնագրի ձևակերպումներն ու իրավական իմաստը։ Մասնավորապես, նախարարի այն պատասխանը, որ հայկական մշակութային ժառանգությունն ունի հարուստ հայկական պատմություն, ներկայացված է բնագրին համապատասխան՝ առանց լրացուցիչ մեկնաբանության։

Թարգմանությունը`
https://berthub.eu/tkconv/document.html?nummer=2026D51947

Կանից մինչև Վատիկան. ադրբեջանական գորգի մշակութային դիվանագիտությունը և հայկական ժառանգության պաշտպանության խնդիրը

20.10.2026/Niderlandakan oragir/Hay Azian

Վերջին տարիներին ադրբեջանական գորգը դուրս է եկել թանգարանային դահլիճներից և դարձել միջազգային դիվանագիտական հարթակների կենտրոնական գործիք։ Կաննից (2019) մինչև Հաագա (2025) և Վատիկան (2026) ձգվող ցուցահանդեսային շղթան ցույց է տալիս, թե ինչպես է մշակութային ժառանգությունը վերածվում արտաքին քաղաքականության ռազմավարական լեզվի։ Այս հոդվածը վերլուծում է ադրբեջանական մշակութային դիվանագիտության իրական նպատակները, դրա քողարկված պատերազմը Հայաստանի դեմ և առաջարկում է հայկական կողմի համար գործողության հետևողական ռազմավարություն։

1. Ադրբեջանական մշակութային դիվանագիտության մեխանիզմը

1.1. Կանն 2019. «New Discoveries» նախագիծը

2019 թվականի օգոստոսին Կաննում անցկացված «New Discoveries: New Motifs in Azerbaijani Carpet-making Art» ցուցահանդեսը կազմակերպվել էր Հեյդար Ալիևի հիմնադրամի, Ֆրանսիայում Ադրբեջանի դեսպանության և Կաննի քաղաքապետարանի կողմից։ Ինչ տարբերություն կա ադրբեջանցիների ու հայերի միջև: Ներկայացվել են Էլդար Միկայիլզադեի 13 գորգի էսքիզներ, որոնք հիմնված էին Շեքիի Խանի պալատի և Շեքիխանովների տան մոտիվների վրա： Այս ցուցահանդեսը կարևոր էր նրանով, որ ներկայացնում էր ոչ միայն պատրաստի գորգ, այլ նոր գորգային խումբ՝ Շեքիի մոտիվների հիման վրա։

2020 թվականի հունվարին նույն ցուցահանդեսը տեղափոխվեց Փարիզ՝ ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի կենտրոնակայան, ինչը ցույց է տալիս, թե ինչպես է մեկ մշակութային նախագիծը ստանում միջազգային ինստիտուցիոնալ հարթակ։

1.2. Հաագա 2025. «Մշակութային ինքնություն և կենդանի հիշողություն»

2025 թվականի մայիսի 16-ից հունիսի 20-ը Հաագայի քաղաքապետարանի Atrium-ում անցկացվեց «The Splendour of Azerbaijani Carpets: Learning Through Art» ցուցահանդեսը, որը կազմակերպել էին Նիդերլանդներում Ադրբեջանի դեսպանությունը և Azerkhalcha OJSC-ն：. Ցուցահանդեսի պաշտոնական նկարագրության մեջ գորգը ներկայացվում էր որպես մշակութային ինքնության և «կենդանի հիշողության» կրող։

Այստեղ հատկապես ուշագրավ է Ղարաբաղի թեմայի ներկայացումը։ Ցուցադրվել են դասական Ղարաբաղյան Gasimushaghi և Chalabi գորգերի մեկնաբանություններ, որոնք ներկայացվում են որպես ադրբեջանական գորգագործական դպրոցի մաս։

1.3. Վատիկան 2026. «Երկնային կրոններ» նախագիծը

2026 թվականի սեպտեմբերի 29-ին Վատիկանի Anima Mundi ազգագրական թանգարանում բացվեց «Heavenly Religions» ցուցահանդեսը, որը ներկայացնում էր երեք գորգ՝ նվիրված աբրահամյան երեք կրոններին՝ իսլամին, քրիստոնեությանը և հուդայականությանը։

Ցուցահանդեսը կազմակերպել էին Վատիկանի քաղաք-պետության կառավարությունը և Սուրբ Աթոռում Ադրբեջանի դեսպանությունը՝ Հեյդար Ալիևի հիմնադրամի աջակցությամբ։ Գորգերը ձեռագործ են՝ ադրբեջանցի նկարիչ Էլդար Միկայիլզադայի նախագծերով：.

Այս ցուցահանդեսի կարևոր առանձնահատկությունն այն է, որ 2025 թվականի հոկտեմբերին Մեհրիբան Ալիևան այդ գորգերը ներկայացրել էր Հռոմի Պապ Լեո XIV-ին, ինչը ցույց է տալիս, թե ինչպես է մշակութային նախագիծը ստանում բարձրագույն կրոնական հարթակ։

2. Մշակութային քողարկված պատերազմը Հայաստանի դեմ

2.1. ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի 2010 թվականի որոշման սահմանափակ մեկնաբանություն

ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ն 2010 թվականին «Traditional art of Azerbaijani carpet weaving in the Republic of Azerbaijan» անվամբ ավանդական ադրբեջանական գորգագործության արվեստը ներառել է Մարդկության ոչ նյութական մշակութային ժառանգության ներկայացուցչական ցանկում։ Սակայն այս գրանցումը վերաբերում է միայն Ադրբեջանի Հանրապետությունում ավանդական գորգագործության արվեստին և չի նշանակում, որ Հարավային Կովկասի պատմական բոլոր գորգերը բացառապես ժամանակակից Ադրբեջանի ազգային սեփականությունն են։

2.2. Ղարաբաղյան գորգերի հայկական ծագումը

Հայկական կողմի ուսումնասիրությունները վկայում են, որ Ղարաբաղը եղել է հայկական մշակույթի և գորգագործության կենդանի կենտրոն դարեր շարունակ։ Հայերը եղել են այս տարածաշրջանի բնիկ և մշտական բնակիչներ՝ ստեղծելով բազմաժանր գորգարվեստ՝ Շուշիի, Վարանդայի, Ջրաբերդի և Քաշաթաղի գորգագործական ավանդույթներով：.

Հայկական ամենահին պահպանված գորգերը, որոնք ունեն արձանագրություններ և ամսաթվեր, արտադրվել են հենց Արցախում (Ղարաբաղում)՝

• Երահորան աղոթագորգ (1512) – ցուցադրվել է Վիեննայի կիրառական արվեստի թանգարանում

• «Գոհար» կամ «Գուհար» գորգ (1699-1700) – նախկինում պահվել է Լոնդոնի Վիկտորիա և Ալբերտ թանգարանում, այժմ՝ մասնավոր հավաքածուում ԱՄՆ-ում

• Ներսես VI կաթողիկոսի համար հյուսված գորգ (1731) – պահվում է Երուսաղեմի Սուրբ Հակոբյանց տաճարում

2.3. Գորգագործության ավանդույթի յուրացման պատմությունը

Ադրբեջանական «Ադրբեջանական գորգ» ակադեմական հայեցակարգը ներմուծվել է 1961 թվականին ադրբեջանցի գորգագետ Լաթիֆ Քերիմովի կողմից, ով, ըստ ապացույցների, վերապատրաստվել էր Երևանում։ Փաստորեն, տեղի է ունեցել հայկական մշակույթի սեգմենտի փուլային և մտածված յուրացում Ադրբեջանական ԽՍՀ քաղաքական ղեկավարության կողմից՝ սկսած 1950-ականներից։

Լ. Քերիմովը անձամբ հին գորգեր էր գնում Հայաստանի հայ բնակչությունից և տեղափոխում Ադրբեջան՝ դրանք ներառելով «ադրբեջանական մշակութային ժառանգության» ցանկերում։ Ամերիկացի արվեստի պատմաբան Լորեն Առնոլդը նշում է, որ «ավելի քան հինգ հարյուր տարի առաջ հայկական գորգերը լավ հայտնի էին, գնահատվում և հարգվում էին քրիստոնեական Արևմուտքում՝ շատ ավելի վաղ, քան ադրբեջանական ժողովուրդը հայտնվեց»։

2.4. Ալբանական տեսության կիրառությունը

Ադրբեջանը պնդում է, որ Ղարաբաղի հայկական պատմամշակութային հուշարձանները, ներառյալ եկեղեցիները, ալբանական են։ Այս «Կովկասյան ալբանական» տեսությունը օգտագործվում է որպես գործիք՝ Ղարաբաղում հայկական քրիստոնեական և մշակութային ժառանգությունը յուրացնելու համար。 Հայկական իրավական կենտրոնը կոչ է արել Վատիկանի համալսարանին չանցկացնել համաժողով, որը լեգիտիմացնում է Ադրբեջանի մշակութային յուրացումը՝ նշելով, որ դա կարող է նպաստել «ժխտման և մշակութային ցեղասպանության» ավելի լայն արշավին։

2.5. Գորգերի «ազատագրումը» որպես տարածքային պահանջների մեղմ արտահայտություն

Հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ Ադրբեջանի կողմից գորգի նկատմամբ սեփականության պահանջը վերաբերում է ոչ միայն մշակութային, այլև տարածքային վեճերին։ Բաքվի կողմից Azarxalcha-ի ստեղծման հիմնական նպատակը բացահայտորեն նշվում է որպես «մեր գորգերի գողությունը հայերի կողմից կանխելը»։ Գողության և յուրացման թեման առանցքային է ադրբեջանական գորգային պատմության մեջ, որտեղ գորգերը ներկայացվում են որպես հայերից «ազատագրված»։ Այս լեզուն արտացոլում է Ադրբեջանի տարածքային պահանջները, ինչպես երևաց 2020 թվականի պատերազմի ժամանակ, երբ Ալիևը հատուկ շեշտում էր գյուղերի «ազատագրման» մասին իր ազգային ուղերձներում։

3. Հայկական կողմի մարտահրավերներն ու հնարավորությունները

3.1. Հայաստանի մշակութային դիվանագիտության ներկա վիճակը

Հայաստանը չունի Ադրբեջանի նման ռեսուրսներ պետական գորգարտադրության և առաջմղման համար, սակայն մեծ շեշտ է դնում գորգերի վրա որպես ազգային ինքնության և շարունակականության խորհրդանիշների՝ ցեղասպանության, պատերազմի և աքսորի առջև։

2025 թվականի նոյեմբերին ՀՀ վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը հանդիպել է Հայ մշակույթի և արվեստի միջազգային համակարգման խորհրդի անդամների հետ՝ քննարկելու Հայաստանի մշակութային դիվանագիտության ամրապնդմանն ուղղված քայլերը：. Քննարկվել են հայկական արվեստի միջազգային ճանաչելիության բարձրացման և համաշխարհային մշակութային հարթակներում Հայաստանի ներկայության ընդգծման ուղիները։

3.2. Հայկական գորգերի միջազգային ներկայացման առկա օրինակներ

Չնայած մարտահրավերներին, կան դրական օրինակներ հայկական գորգերի միջազգային ներկայացման ոլորտում։

«Weaving Culture» ցուցահանդես (2026) – 2026 թվականի մայիսի 15-ից օգոստոսի 15-ը Հայաստանի ազգային պատկերասրահում անցկացվեց Աննա Բողիգուիանի «Weaving Culture» ցուցահանդեսը, որը ներկայացնում էր 37 ձեռագործ գորգ և գոբելեն՝ ստեղծված Ղարաբաղից տեղահանված վեց ջուլհակ կանանց կողմից՝ օգտագործելով տեղական բուրդ և ավելի քան երկու հարյուր ներկեր։ Ցուցահանդեսը ցույց է տալիս, թե ինչպես կարելի է ժամանակակից արվեստի միջոցով ներկայացնել հայկական գորգի պատմությունն ու ներկա մարտահրավերները։

Մեգերյան գորգեր – Մեջերյան ընտանիքը չորս սերունդ շարունակ զբաղվում է գորգերի վաճառքով, վերականգնմամբ և արտադրությամբ։ Նրանք ստեղծում են շքեղ գորգեր՝ օգտագործելով միայն Հայկական լեռնաշխարհից արդյունահանվող ներկեր և դարավոր հայկական արհեստագործության հատուկ տեխնիկաներ։ Այսօր Մեջերյան ընտանիքը տիրում է Մեջերյան գորգի մշակութային համալիրին, որը ներառում է գործարան, հին գորգերի թանգարան և խանութ：.

Հայաստան-Լեհաստան համատեղ ցուցահանդես – 2026 թվականի սեպտեմբերին Հայաստանը և Լեհաստանը քննարկում էին համատեղ գորգերի ցուցահանդես անցկացնելու հնարավորությունը՝ նպատակ ունենալով ընդգծել երկու երկրների մշակութային ժառանգության ընդհանուր գծերը և պատմական կապերը：. Հայաստանում նախատեսվում է բացել գորգերի թանգարան, ինչը նոր հեռանկարներ կստեղծի երկու երկրների ժառանգության առաջմղման համար։

Մեղրի – ԱՊՀ մշակութային մայրաքաղաք 2026 – 2026 թվականի մայիսի 16-17-ը Մեղրին հյուրընկալեց 5-րդ միջազգային արհեստների փառատոնը, որտեղ ներկայացվեցին հայկական և արտասահմանյան արհեստավորների աշխատանքներ, ներառյալ գորգագործությունը, ասեղնագործությունը, ժանյակագործությունը և այլ ավանդական արհեստներ։

3.3. Հայկական կողմի ռազմավարական մոտեցումը

Հայկական կողմի համար անհրաժեշտ է ոչ թե միայն արձագանքել ադրբեջանական նախաձեռնություններին, այլ աշխատել նույնքան հետևողականորեն՝ օգտագործելով հին քարտեզներ, թանգարանային հավաքածուներ, արխիվային փաստաթղթեր, ճանապարհորդների նկարագրություններ, մասնագիտական ուսումնասիրություններ և թվայնացված կատալոգներ։

Առաջարկվող քայլերը ներառում են՝

1. Փաստագրական բազայի ամրապնդում – Հայկական գորգերի ծագման, տարածվածության և մշակութային պատկանելիության վերաբերյալ գիտական ապացույցների համակարգված հավաքում և թվայնացում։

2. Միջազգային ցուցահանդեսային ռազմավարություն – Հայկական գորգերի ցուցահանդեսների կազմակերպում այնպիսի հեղինակավոր հարթակներում, ինչպիսիք են ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ն, Եվրոպական խորհրդարանը, խոշոր թանգարանները։

3. Մշակութային դիվանագիտության ինստիտուցիոնալացում – Հայ մշակույթի և արվեստի միջազգային համակարգման խորհրդի նման մարմինների ամրապնդում և նրանց գործունեության հետևողական զարգացում։

4. Սփյուռքի ներուժի օգտագործում – Հայկական սփյուռքի մշակութային կազմակերպությունների և անհատ արվեստագետների ներգրավումը միջազգային ներկայացման գործընթացում։

5. Թվային դիվանագիտություն – Հայկական մշակութային ժառանգության վերաբերյալ բազմալեզու թվային բովանդակության ստեղծում և տարածում։

4. 2026 թվականի ապրիլի 30-ի իրադարձությունը. մշակութային դիվանագիտության բացահայտ հայտարարություն

2026 թվականի ապրիլի 30-ին Վատիկանում՝ Հեյդար Ալիևի հիմնադրամի հետ համատեղ իրականացված նախագծերի ներկայացման միջոցառման ժամանակ ցուցադրվել էր «Heavenly Religions» եռապատկեր գորգային կոմպոզիցիան։ Ադրբեջանի պաշտոնական աղբյուրը այն բացահայտորեն անվանում է Ադրբեջանի «մշակութային դիվանագիտության ռազմավարության» արտահայտություն։

Այս ձևակերպումը հատկապես ուշագրավ է, քանի որ ոչ թե արտաքին դիտորդն է օգտագործում «մշակութային դիվանագիտություն» հասկացությունը, այլ այն հենց ադրբեջանական պաշտոնական ներկայացման մեջ է օգտագործվում։ Սա ցույց է տալիս, որ Ադրբեջանը բացահայտորեն ընդունում է մշակութային ժառանգության օգտագործումը որպես արտաքին քաղաքականության գործիք։

5. Եզրակացություն. ինչպե՞ս պատասխանել

Գորգը քաղաքական զենք չէ, բայց պետությունը կարող է այն դարձնել մշակութային դիվանագիտության լեզու։ Եվ երբ այդ լեզուն հնչում է Կաննի, ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի, Հաագայի կամ Վատիկանի նման միջազգային հարթակներում, արժե ոչ միայն հիանալ գույներով ու նախշերով, այլև կարդալ՝ ինչ պատմություն է պատմվում դրանց միջոցով։

Հայկական կողմի համար կարևոր է ոչ միայն հարցնել՝ «Ի՞նչ են նրանք ներկայացնում», այլ նաև՝ «Ի՞նչ ենք մենք ներկայացնում, որտե՞ղ ենք ներկայացնում և ի՞նչ փաստերով ենք ներկայացնում»։

Մշակութային ժառանգության պայքարում երբեմն հաղթում է ոչ թե նա, ով ավելի բարձր է խոսում, այլ նա, ով ավելի լավ է փաստագրում, պահպանում և ներկայացնում իր ժառանգությունը։

Հայաստանի մշակութային դիվանագիտության ամրապնդումը, հայկական գորգերի միջազգային ներկայացման հետևողական ռազմավարությունը և փաստական բազայի ամրապնդումը կարևոր քայլեր են ադրբեջանական մշակութային յուրացմանը հակազդելու համար։ Միայն հետևողական, փաստահեն և միջազգային մակարդակի մշակութային ներկայացման քաղաքականությունը կարող է ապահովել հայկական ժառանգության արժանի տեղը համաշխարհային մշակութային քարտեզի վրա։

«Նիդերլանդական օրագիր»