Նիդերլանդական Օրագիր

Saturday, 28 February 2026

Իմաստունների խորհուրդը

Յովէլ Շնորհօքեան

Փետրվարի 26, 2026 թ.

Տարիներ շարունակ հայերը անօգնական հանդիսատեսի նման դիտում են, թե ինչպես են հանրային անհանգստացնող բախումներ ծավալվում հայ իրականության մեջ, որոնց արդյունքում քաղաքական անհամաձայնությունները վերածվում են ամոթաբեր թատրոնի։ 2026 թվականի փետրվարի 12-ին ինը նշանավոր հայեր՝ Նուպար Աֆէեանը, Անթոնի Պարսամեանը, Դենհեմի լորդ Արա Տարզին, Էրիք Էսրայիլեանը, Վահէ Կապրաշը, Վաչէ Մանուկեանը, Ժոզէֆ Օղուրլեանը և Պերճ Սեդրակեանը, Մեդիամաքս-ում հրապարակել են բաց նամակ՝ անդրադառնալով նման սրվող տարաձայնություններից մեկին՝ վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի և Նորին Սուրբ Օծություն Տ. Տ. Գարեգին Երկրորդ Ամենայն Հայոց Հայրապետի միջև հակամարտությանը։

Տարիներ շարունակ խորացող վեճը հասել է մի այնպիսի կետի, որ վարչապետը հրապարակավ կոչ է արել եկեղեցուն հեռացնել իր առաջնորդին։

Ստորագրողները շեշտել են, որ «Հայ Առաքելական Եկեղեցին հոգևոր սնունդ է ապահովում բոլոր հայերի համար» և պնդում են, որ սփյուռքահայերը իրենց կրոնական իրավունքները պաշտպանելու համար պարտավոր են դիմել իրենց երկրների կառավարություններին՝ քաղաքական և անհրաժեշտության դեպքում նաև իրավական միջոցներ կիրառելով։

Երկու օր անց՝ փետրվարի 14-ին, Կարո Արմէնը MassisPost-ում հրապարակել է համարձակ բաց նամակ՝ արձագանքելով առաջինին։ Նա պնդում է, որ «կառույցները գոյատևում են միայն այն դեպքում, երբ ծառայում են իրենց պահպանող մարդկանց։ Երբ բեռը շարժվում է միայն մեկ ուղղությամբ՝ դեպի վեր, հավատը վերածվում է ծանրության», իսկ Մայր Աթոռում քաղաքական տարրերի երկարամյա դիմադրությունը 2018-ից հետո մեկնարկած բարեփոխումների օրակարգին, եկեղեցու՝ սեփական կամքով վերակառուցումը ազնվությամբ և իրական բարեփոխումներով, ինչպես նաև փետրվարի 12-ի նամակով Հայաստանի ներքին վեճերը միջազգայնացնելու փորձը կվտանգեն երկրի ինքնիշխանությունը՝ միաժամանակ խորացնելով հայրենիքի և սփյուռքի միջև եղած բաժանումը։

Այնուհետև՝ փետրվարի 17-ին, Կրեկ Սարգիսեանը՝ մեկ այլ հարգված հայ, «Առավոտ»-ում գրել է, որ «Հայաստանի ներքին որոշումները պետք է արտացոլեն Հայաստանում ապրող քաղաքացիների համաձայնությունն ու առաջնահերթությունները» և կոչ է արել հստակ սահմանել եկեղեցի–պետություն հարաբերությունները։

Այս հրապարակային միջամտությունները արտացոլում են ոչ միայն անհատների միջև տարաձայնությունը, այլև հայ հանրային կյանքում առաջացած ավելի խորը պառակտումը։ Սակայն մնում է մի հարց՝ կարո՞ղ են այս հարգված գործիչները, որոնցից շատերը վստահություն են վայելում հակադիր ճամբարներում, նստել նույն սեղանի շուրջ։ Կարո՞ղ են նրանք խորհել և գործել իմաստությամբ՝ ազատ հանրային դիրքորոշումների ճնշումներից, և կառուցողական, կայունացնող դեր խաղալ։

2025 թվականի միջազգային աշխարհաքաղաքական փոթորկումները մեզ հիշեցնում են, որ ոչ մի պետական գործիչ անսխալական չէ։ Նույնիսկ ամենահզոր առաջնորդները երբեմն միանձնյա կայացրել են հետևանքային որոշումներ՝ ծանր գին վճարելով դրանց համար։

Իմաստությունը հազվադեպ է ծնվում մեկուսացման մեջ։ Մեր հասարակություններին անհրաժեշտ են խորհելու, քննարկումների և զսպվածության մեխանիզմներ։

Հետադարձ հայացք գցելով՝ կարելի է հիշել Հռոմի պապ Բենեդիկտոս XVI-ի հրաժարականը։ Արդյո՞ք դա պարզապես հոգնածություն էր։ Թե՞ խղճի դրսևորում՝ գիտակցում, որ անհրաժեշտ էր մեկ այլ ձայն՝ ասելու այն, ինչ ասաց իր հաջորդը. «Ո՞վ եմ ես, որ դատեմ համասեռամոլներին»։

Հնարավոր է, որ ի տարբերություն այն հանրային հայկական թատրոնի, որի ականատեսն ենք մենք այսօր, Վատիկանում գոյություն ուներ իմաստունների լուռ խորհուրդ, որ խորհուրդ տվեց հրաժարական տալ հանուն ընդհանուր բարօրության։

Այսօր Հայաստանին անհրաժեշտ է հենց այդպիսի մի խորհուրդ՝ իմաստունների խորհուրդ։ Անհրաժեշտ է ոչ թե բաց նամակներով մրցակցող հանրային ֆորում, այլ զուսպ և սկզբունքային ժողով՝ կազմված այնպիսի անհատներից, որոնք ունակ են վեր կանգնելու անձնական շահերից և խմբակցական համակրանքներից, տեսնելու ոչ թե բակերն ու ճամբարները, այլ ազգի երկարաժամկետ շահերը։

Այդպիսի խորհուրդը իր ուժեղ տղամարդկանց կողքին պետք է ներառի նաև կայացած և խորաթափանց կանանց, որոնց դատողությունն ու հեռատեսությունը կամրապնդեն խորհրդի հավասարակշռությունն ու լեգիտիմությունը։

Հայաստանը կանգնած է նուրբ հանգրվանի վրա։ Ազգին անհրաժեշտ են ոչ թե ավելի բարձր, այլ ավելի իմաստուն ձայներ։

ՍՈՒՐԲ ԳՐԻԳՈՐ ՆԱՐԵԿԱՑԻԻ ՆՈՒԻՐՈՒԱԾ ՅԻՇԱՏԱԿԻ ՕՐ ՎԱՏԻԿԱՆԻ ՄԷՋ

Երէկ, Փետրուարի 27-ին, Վատիկանի Սուրբ Պետրոս տաճարի կամարներու ներքոյ կրկին հնչեցին հայոց շարականներն ու աղօթքները՝ վերսթափեցնելով Հայոց ցեղասպանութեան 100-ամեայ տարելիցի առիթով այստե՛ղ, լուսահոգի Ֆրանկիսկոս պապի նախագահութեամբ մատուցուած յիշարժան եւ պատմական Սուրբ Պատարագի յիշատակը։

Տասնմէկ տարի առաջ, 2015 թուականի Ապրիլի 12-ին, տեղի ունեցած այդ հանդիսաւոր արարողութեան ընթացքին Սրբազան Քահանայապետը Սուրբ Գրիգոր Նարեկացին հռչակած էր նաեւ Տիեզերական Եկեղեցւոյ Վարդապետ՝ զայն «վարդապետներու համաստեղութեան մէջ փայլող աստղ» անուանելով։

Երեք տարի անց, 2018 թուականի Ապրիլի 5-ին, Հռոմի Քահանայապետ՝ Ամենայն Հայոց եւ Մեծի Տանն Կիլիկիոյ կաթողիկոսներուն հետ միասնաբար, օրհնեց Վատիկանի պարտէզին մէջ տեղադրուած Սուրբ Գրիգոր Նարեկացիի արձանը։

Երէկ երեկոյեան ժամերգութեան, յիշատակութեան օրը նշուեցաւ հայոց մեծագոյն սուրբերէն մէկուն, որ 2021 թուականին նոյն Ֆրանկիսկոս պապի որոշմամբ ընդգրկուած էր նաեւ Կաթոլիկ Եկեղեցւոյ օրացոյցին մէջ։

Արարողութեան յաջորդեց բեմադրիչ Ռուզաննա Ղազարեանի եւ ռեժիսոր՝ Լիլիթ Մխիթարեանի 2025 թուականի Նոյեմբերին լոյս տեսած «Նարեկացի» վաւերագրական ֆիլմի նախնական ցուցադրումը Վատիկանի կինոդարանին մէջ։

Երեկոյեան ժամերգութիւնը նախագահեց Վատիկանին մէջ Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսութեան ներկայացուցիչ՝ Խաժակ Ս․ արքեպիսկոպոս Պարսամեան։ Արարողութեան կը մասնակցէին Սուրբ Աթոռի Արեւելեան Եկեղեցիներու բաժինի նախագահ՝ կարտինալ Կլաուտիո Կուճերոտտին եւ Սուրբ Աթոռի Քրիստոնէական միասնութեան խթանման բաժինի քարտուղար արքեպիսկոպոս Ֆլավիո Պաչէն, Լեւոն արքեպիսկոպոս Զեքիեան, Սուրբ Ղազար կղզիի Մխիթարեան միաբանութեան հայրերը, Հռոմի Քահանայապետական Լեւոնեան հայ վարժարանի տեսուչը՝ երգչախումբի մասնակցութեամբ, Իտալիոյ Հայ Առաքելական Եկեղեցւոյ հոգեւոր հովիւներ՝ Ներսէս աբեղայ Յարութիւնեան եւ Աթանաս աբեղայ Սարգիսեան, ինչպէս նաեւ Սուրբ Աթոռի Անգլիկան Եկեղեցւոյ ներկայացուցիչ՝ եպիսկոպոս Անթոնի Պոլ եւ այլ քրիստոնեայ յարանուանութիւններու հոգեւոր ներկայացուցիչներ։ Ներկայ էին նաեւ Վատիկանի եւ Իտալիոյ մէջ Հայաստանի Հանրապետութեան դեսպաններ՝ Պորիս Սահակեանն ու Վլատիմիր Կարապետեանը, հայ համայնքի բազմաթիւ անդամներ եւ հիւրեր։

ԿԱՐՏԻՆԱԼ ԿՈՒՃԵՐՈՏՏԻ ԽՕՍՔԸ

Արարողութեան ընթացքին Կարտինալ Կուճերոտտին՝ իր խորազգաց խօսքով Սուրբ Գրիգոր Նարեկացիի անձը բնորոշեց որպէս «ծայրայեղութիւններու համառօտ» եւ «արեւելեան քրիստոնէական էութեան իսկական համադրութիւն»։

Սուրբ Գրիգոր Նարեկացիի մէջ իրապէս կը հանդիպին մարդկային եւ հոգեւոր փորձառութեան բեւեռներու․ մէկ կողմէ՝ հոգիի, երկիրի եւ ողջ արարչութեան խորքերէն բարձրացող տագնապի ճիչի, միւս կողմէ՝ փրկութեան սիրայոյզ երգի, որ անոր շարականներու մէջ վարդերը, գետերը, աստղերն ու արշալոյսները կը կերպարանափոխէ Աւետարանի անդադար գովաբանութեան։

Կարտինալը շեշտեց, որ Գրիգորը գագաթնակէտին կը հասցնէ արեւելեան հոգեւոր աւանդութեան բնորոշ լարումը՝ կարենալով միաժամանակ հայցել բարութեան աղերսող դժոխքի կրակը եւ սիրուած ու բաղձալի դրախտի ուրախութիւնը։

Առանձնապէս յուզիչ էր անոր հայ ժողովուրդի համար բարձրացուցած աղօթքը, բնորոշելով զայն որպէս «նահատակութեան ձայն, բայց եւ անդորրի երգիչ»։ Ան մեր օրերու Հայաստանի ներկայ «խոցուած հակադրութիւններուն» անդրադառնալով զգուշացուց այն վտանգէն, որ հայ ժողովուրդի պատմութեան բազմաշերտութիւնը կրնայ աղաւաղուիլ՝ վերածուելով քարոզչութեան եւ պատերազմի ճիչի։

Կարտինալը յիշեց Գրիգորի սիրելի պատկերներէն մէկը՝ Եկեղեցին որպէս «ոտքերու պատուանդան երկիրի վրայ» եւ միաժամանակ «մանուկ գահ», ուր տառապանքն ու յոյսը կը հանդիպին իրարու։ Ան յորդորեց մարդկային ընդերքի բարդութիւնը չյայտարարել անհասկանալի, քանզի ան ունակ է «արիւնահոսել մօր պէս եւ միեւնոյն ժամանակ պահել ծնող կեանքը»։

Քարոզը եզրափակուեցաւ գոյութեան հակասութիւնը ընդունելու կոչով՝ զայն չանջատելով փրկութեան ուրախութենէն, որովհետեւ նոյնիսկ Աստուած չէ կամեցած հանգուցալուծել այդ լարումը։ «Գրիգոր Նարեկացին, որ իր «Մատեանի մէջ» զինք կ՛անուանէր «Մատեանս շնչական»՝ «մարդկութեան ձայն», կը շարունակէ ազատագրել մարդկային փորձառութիւնը ամէն տեսակ հռետորական պարզեցումներէն՝ վերադարձնելով զայն խոնարհութեան եւ ազատութեան էպիքական շունչը», - իր խօսքը այսպէս աւարտեց կաթոլիկ եկեղեցականը։

Pontifical Legate

Thursday, 26 February 2026

Համայնքի հետ ուղիղ կապը՝ որպես պետական քաղաքականության մաս

ԿԱՐԵՎՈՐ

26.02.2026/Նիդ.օրագիր/Hay Azian

Նիկոլ Փաշինյանի Լեհաստան կատարած պաշտոնական այցը հատկանշական էր ոչ միայն բարձր մակարդակի քաղաքական հանդիպումներով, այլ նաև մեկ կարևոր ու խոսուն հանգամանքով․ վարչապետը այցի առաջին իսկ փուլում հանդիպեց տեղի հայ համայնքի ներկայացուցիչների հետ։

Այս քայլը վաղուց արդեն ձևավորվել է որպես գործելաոճ․ արտերկրյա գրեթե յուրաքանչյուր պաշտոնական այցի ընթացքում Փաշինյանը ժամանակ է հատկացնում տվյալ երկրի հայ համայնքի հետ անմիջական շփմանը։ Լեհաստանում ևս բացառություն չեղավ․ վարչապետը Վարշավայում հանդիպեց համայնքի ակտիվի հետ, լսեց նրանց հարցերն ու մտահոգությունները, ներկայացրեց Հայաստանի ներքին և արտաքին քաղաքական առաջնահերթությունները։

Այս մոտեցումը կարելի է գնահատել որպես պետական մտածողության դրսևորում․ համայնքը դիտարկվում է ոչ թե որպես երկրորդական գործոն, այլ որպես Հայաստանի արտաքին քաղաքականության կարևոր բաղադրիչ։ Սփյուռքը դառնում է ոչ միայն ազգային ինքնության պահպանման հենասյուն, այլ նաև կամուրջ՝ Հայաստանի և տվյալ երկրի միջև հարաբերությունների խորացման գործում։

Միաժամանակ, այս ֆոնին առավել ընդգծված է դառնում այն իրողությունը, որ Եվրոպական մի շարք երկրներում տարիներով պաշտոնավարող որոշ հայ դեսպաններ չեն ձևավորում կայուն և համակարգված շփում համայնքային ակտիվի հետ։ Հաճախ բացակայում է նախաձեռնողականությունը, բաց ու հաշվետու երկխոսությունը, ինչը կարող էր նպաստել ինչպես համայնքային կառույցների համախմբմանը, այնպես էլ Հայաստանի շահերի առավել արդյունավետ ներկայացմանը։ Ավելին, որոշները փորձում են ցուցադրել իրենց բացարձակ իրավունքները և փաստերն առկա են։

Վարչապետի գործելաոճը ցույց է տալիս, որ համայնքի հետ հանդիպումը կարող է և պետք է լինի ոչ թե ձևական արարողություն, այլ պետական օրակարգի բնական մաս։ Դա ոչ միայն հարգանքի նշան է տվյալ երկրում բնակվող հայերի նկատմամբ, այլ նաև հստակ ուղերձ՝ Հայաստանը իր քաղաքացիներին և ազգակիցներին դիտարկում է որպես միասնական համակարգի մաս՝ անկախ աշխարհագրական հեռավորությունից։

Այս առումով Լեհաստան կատարած այցը ևս մեկ անգամ ընդգծեց՝ համայնքի հետ անմիջական կապը կարող է լինել արդյունավետ դիվանագիտության կարևոր գործիք։

Wednesday, 25 February 2026

Այսօր էլ Զորավար Անդրանիկի «թռիչքի» կարիքն ունենք

«Այս ի՞նչ զարմ են հայերը, որ Անդրանիկներ են ծնում» Այսօր էլ Զորավար Անդրանիկի «թռիչքի» կարիքն ունենք /Փետրվարի 25-ը հերոսի ծննդյան օրն էր/

Լոռեցիները Հայաստանի Հանրապետության անկախության բոլոր տարիներին հավուր պատշաճի նշել են մեր ժողովրդի մեծանուն զավակի՝ հայ, բուլղար, ֆրանսիացի (Պատվո լեգեոնի շքանշանակիր) ժողովուրդների ազգային հերոս, անպարտելի զորավար Անդրանիկ Օզանյանի ծննդյան և հիշատակի օրերը։ Վերջին ութ տարիներին այդ ավանդույթը շարունակվում է Վանաձորի Զորավար Անդրանիկի փողոցի սկզբնամասում կանգնած՝ մեր երկրում Զորավարի առաջին բրոնզաձույլ արձանի շուրջ, որը բացումից հետո դարձել է երախտագետ լոռեցիների ուխտատեղի։

Երիտասարդ քանդակագործ Գեղամ Բեկջանյանի հեղինակած հուշակոթողը կանգնեցվել է «Ինտերկապ» բարեգործական հիմնադրամի և «Զորավար Անդրանիկ» խմբի նախաձեռնությամբ ու համաժողովրդական հանգանակությամբ, որին մասնակցել են աշխարհի տարբեր երկրներում ապրող շուրջ 300 անդրանիկասեր հայորդիներ։ Լեռների ծերպերից արծվային հայացքով Զորավարը կարծես զննում է ռազմի դաշտը՝ սուրը կիսով չափ հանած, պատրաստ հարձակման հրամանը տալու։ Պատվանդանին փորագրված է. «Ափսոս, գործս կիսատ մնաց»։

Հուշարձանի բացումը տեղի ունեցավ 2018 թվականի հոկտեմբերի 26-ին՝ «Վանաձորի օրը» տոնակատարության շրջանակներում։ Շատերը հիշում են, որ այդ օրը քաղաքի միջոցառումներին մասնակցեց նաև ՀՀ վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը, սակայն նրա ավտոշարասյունը արագությամբ անցավ Զորավարի անվան փողոցով՝ առանց կանգ առնելու և առանց մասնակցելու բացման արարողությանը։

Ինչո՞ւ։ Հնարավո՞ր է՝ այն պատճառով, որ աննկուն Զորավարը բազում արյունալի ճակատամարտերի ու անձնազոհության գնով կարողացավ Զանգեզուրը զերծ պահել թուրք-ազերիների ոտնձգություններից և Լեռնային Ղարաբաղը «ոսկե սկուտեղով» մատուցել նորանկախ Հայաստանի Հանրապետությանը։ Եթե նա դա չաներ, այսօր գուցե այլ կերպ կհնչեր Զանգեզուրի և «միջանցքի» թեման, որի շուրջ շարունակվում են լարված քննարկումները։

Ժողովուրդն, սակայն, ունի իր գնահատականը Մեծն Անդրանիկի գործունեության վերաբերյալ։ Փետրվարի 25-ին՝ ծննդյան 161-ամյակին, ժողովրդի սիրելին ու պաշտելին՝ գեղջուկին կռվել և հաղթել սովորեցրած պաշտպանը, դարձյալ վերադարձավ հայրենիք, որտեղից երբեք չէր հեռացել։ Նրա անունը ճեղքում է ցանկացած արգելք և ներկայանում որպես հույսի ու հավատի խորհրդանիշ։

Չնայած սրբազան տոնը պետականորեն չկազմակերպվելուն, այս տարի ևս հուշարձանին իրենց ինքնաբուխ խոնարհումը բերեցին դպրոցականներ, ուսանողներ, ուսուցիչներ ու դասախոսներ, հասարակական կազմակերպությունների ներկայացուցիչներ, ազատամարտիկներ, նախաձեռնող խմբի անդամներ, հյուրեր արտերկրից, Երևանից և այլ համայնքներից։ Միջոցառումների կազմակերպումն իրականացվեց «Ինտերկապ»-ի, Երկրապահ կամավորականների միության և «Ողջ մնալու արվեստ-Վանաձոր» կազմակերպության հոգածությամբ։ Մարզի և քաղաքի իշխանություններից ներկայացուցիչ չկար։

Ողջույնի և օրհնության խոսքով հանդես եկավ Վանաձորի Սուրբ Նարեկացի եկեղեցու հովիվ տեր Վահան ավագ քահանա Ազարյանը։ Նա ընդգծեց. «Ժողովրդի արցունքը սրբող Զորավարը չի սկսվել ու չի ավարտվել երբեք։ Նա այսօր մեզ հուշում է՝ բավարար չենք գործել հայրենիքի համար։ Պետք է փոխենք մեր վերաբերմունքը, գործենք հանուն ապագայի, հանուն Հայոց տան շենացման»։

Զորավարի մեծագործությունների մասին ամեն տարի նոր փաստեր է ներկայացնում գրող, հրապարակախոս, անդրանիկագետ, ՀՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ Կարո Վարդանյանը։ Այս անգամ էլ նա անդրադարձավ Զանգեզուրի գոյամարտում Անդրանիկի ներդրմանը, ինչպես նաև ռուս զինվորի հուշերին՝ Աղբյուր Սերոբի այրի Սոսե Մայրիկի և Անդրանիկի պատմական հանդիպման մասին՝ նշելով, որ որոշ պատմաբաններ նույն ժամանակահատվածում Սոսեին արդեն «տեղափոխել» են Եգիպտոս։

Գնահատանքի խոսքով հանդես եկան «Ողջ մնալու արվեստ» ռազմահայրենասիրական ՀԿ-ի նախագահ Լիպարիտ Դալլաքյանը և Զորավարի զինվորի թոռ, ազատամարտիկ Վաչագան Ավետիքյանը։ Վերջինս հիշեց իր տատիկի պատմածը. «Անդրանիկը երբ հանում էր հագուստը, տասնյակ փամփուշտներ էին հատակին թափվում»։ Արաքսն անցնելիս հայ մայրերը խեղդվելու վտանգի առաջ էին կանգնել։ Զորավարը ջուրը նետվեց և փրկեց նաև նրա տատիկին, որի շնորհիվ հնարավոր դարձավ իր աշխարհ գալը։

Ելույթ ունեցողները շեշտեցին, որ դեռ Զորավարի կենդանության օրոք ժողովուրդը նրան լեգենդ էր համարում, պատմություններ պատմում, երգեր հյուսում՝ հաճախ համեմատելով երկնքում սավառնող արծվի հետ։ Այսօր էլ մենք այդ «թռիչքի» կարոտն ունենք՝ որպես հայրենասիրության խորհրդանիշ, հատկապես այն ժամանակներում, երբ հերոս հասկացությունը հաճախ գլխիվայր է շրջվում։ Հնչեց նաև հույս, որ Զորավարի կիսատ մնացած ցանկությունները կիրականացնեն այսօրվա մարդիկ։

Հետաքրքիր մի փաստ ևս հիշեցվեց. իր վերաբերմունքը չի թաքցրել անգամ բազմաթիվ փաշաներ ունեցող Մուստաֆա Քեմալ Աթաթուրքը, ով, բազմիցս Անդրանիկից պարտություն կրելով, մի առիթով զարմանքով ասել է. «Այս ի՞նչ զարմ են հայերը, որ Անդրանիկներ են ծնում»։ Նրա երազանքը, ինչպես վերագրվում է, եղել է, որ «այս հողի վրա Անդրանիկներ այլևս չծնվեն»։ Այդ ձգտումը, ըստ ելույթ ունեցողների, շարունակում է առկա մնալ հարևան երկրում։

Մինչդեռ հայրենասեր ու ազգասեր մարդիկ համոզված են՝ Անդրանիկը հավերժ է, և մենք էլ նրա հետ ենք հավերժ։ Զորավարի ծննդյան տոնը ևս մեկ առիթ է լրջորեն խորհելու կարևորագույն խնդիրների մասին։ Անդրանիկի, Գարեգին Նժդեհի և մեր հազարավոր հերոսների գործը մեծարելը նշանակում է ոչ միայն երգել նրանց մասին, արձաններ կառուցել, փողոցներ ու դպրոցներ կոչել նրանց անուններով, այլև ամրապնդել նրանց երազած համազգային համերաշխությունը։ Այդ համերաշխությունն այսօր հաճախ մնում է ցանկության մակարդակում, մինչդեռ այն պետք է դառնա գործող մեխանիզմ, հստակ ծրագիր, համազգային աշխատանքի բաժանում և ամենօրյա տքնաջան աշխատանք՝ ի փառս հայրենյաց, ի կատարումն Մեծերի ցանկության։

Նույն օրը տոնակատարության մասնակիցները եկեղեցու դահլիճում դիտեցին «Հրե օղակի կենտրոնում» ֆիլմը, որը ներկայացնում է Զորավար Անդրանիկի 1918–1919 թվականների ոդիսականը Զանգեզուրի հերոսամարտերում (հեղինակ և բեմադրող՝ Դավիթ Ստեփանյան, օգնական՝ Սիրարփի Ենգիբարյան, տեքստը կարդում է Հարություն Աստվածատրյանը)։ Չորս մասից բաղկացած, 2 ժամ 6 րոպե տևողությամբ ֆիլմը կառուցված է ամբողջությամբ արխիվային փաստագրական նյութերի և պատմագիտական աշխատությունների հիման վրա։

Գագիկ Անտոնյան

Պտղնի գյուղում Ամատունիների 4-րդ դարում կառուցած Պտղավանքի մասին

Պտղավանքը (Ptghnavank)՝ վաղ միջնադարյան հայկական ճարտարապետության եզակի հուշարձան, գտնվում է Կոտայքի մարզի Պտղնի գյուղում: Կառուցվել է VI դարի վերջին – VII դարի սկզբին Ամատունյաց իշխանական տոհմի ներկայացուցիչ Մանուել Ամատունու կամ նրա ժառանգորդների կողմից: «Նիդերլանդական օրագիր» էլեկտրոնային թերթի Հայ ազնվական Ամատունի տոհմի մասին պատմող նախագծի շրջանակում ուզում եմ ներկայացնել հուշարձանի պատմական համատեքստը, ճարտարապետական առանձնահատկությունները, զարդաքանդակները և մակագրությունները՝ հիմնվելով համացանցում եղած գիտական հետազոտությունների վրա: Հոդվածը նպատակ ունի ընդգծել Պտղավանքի դերը հայկական վաղ միջնադարյան ճարտարապետության զարգացման մեջ: Ի դեպ Նիդերլանդների հայկական կազմակերպությունների ֆեդերացիայի նախագահ Մաթո Հախվերդյանի և շինարար-ինժեներ Տիգրան Հարությունյանի հետ եղանք Պտղնիում և բազմաթիվ լուսանկարներ արեցինք: Եկանք այն համոզման, որ այս եզակի գանձը պետք է մոդելավորվի ու վերակառուցվի` ի պահ տալու սերունդներին: Եթե կառուցում ենք եկեղեցիներ, կանգնեցնում հուշարձաններ , ապա ինչու չվերականգնել վաղ միջնադարի այս գանձը:

Վաղ միջնադարյան հայկական ճարտարապետությունը, որը ձևավորվել է IV–VII դարերում, բնորոշվում է գմբեթավոր կառույցների և հարուստ զարդաքանդակների առկայությամբ: Այս շրջանում հայկական եկեղեցիները ոչ միայն կրոնական կենտրոններ էին, այլև արտացոլում էին տեղական նախարարական տոհմերի հզորությունը և մշակութային փոխազդեցությունները հարևան քաղաքակրթությունների հետ, ինչպես սասանյան Պարսկաստանը և Բյուզանդական կայսրությունը: Պտղավանքը, որը գտնվում է Պտղնի գյուղում (կոորդինատներ՝ 40°15′ N, 44°35′ E), համարվում է գմբեթավոր սրահի (domed hall) տիպի ամենահին, եզակի օրինակներից մեկը: Այն կառուցվել է VI դարի առաջին կեսից մինչև VII դարի սկիզբ՝ տարբեր գիտնականների գնահատմամբ (Der Nersessian՝ առաջին կես VI դար, Harutiunian՝ VI դար, Hovsepian՝ VI դարի երրորդ քառորդ, Mnacakanyan՝ VII դարի սկիզբ): Հուշարձանը վերագրվում է Ամատունյաց տոհմի իշխան Մանուել Ամատունուն կամ նրա ժառանգորդներին, ինչը հաստատվում է մակագրություններով և քանդակներով: Այս հոդվածը, հիմնվելով գիտական աղբյուրների վրա, վերլուծում է Պտղավանքի ճարտարապետական և գեղարվեստական առանձնահատկությունները՝ ընդգծելով նրա նշանակությունը հայկական մշակութային ժառանգության մեջ:

Պտղավանքի ընդհանուր տեսքը գյուղից

Ամատունիների Տոհմը և Պատմական Համատեքստը

Ամատունյաց տոհմը՝ հայկական նախարարական հնագույն տոհմերից մեկը, ծագում ունի կասպիա-մեդական արմատներով և տիրում էր Վասպուրականի Արտազ գավառին: Նրանք հայոց արքունիքում վարում էին հազարապետության պաշտոնը և մասնակցել են Վարդանանց պատերազմին (451 թ.): VI դարում նահապետը Մանդենն էր, ով մասնակցել է 505 թ. ժողովին, իսկ Մանուել Ամատունին (510–590 թթ.) հովանավորել է Պտղավանքի շինարարությունը: Նրա որդի Սահակը հիշատակվում է 552–553 թթ. փաստաթղթերում, իսկ Կոտիտը՝ 590–600 թթ.: 606 թ. Պտղավանքի ներկայացուցիչ Իսրայելը ստորագրել է եպիսկոպոսների միության փաստաթուղթը: Տոհմի գերբում առկա են արմավենի և խոցվող առյուծ՝ որպես հզոր թշնամու պարտության խորհրդանիշ:
Պտղավանքի կառուցումը տեղադրվում է VI դարի երկրորդ քառորդում, երբ Մանուելը, որպես Մանդենի որդի, հովանավորել է շինարարությունը: Նրա որդի Սահակ Ամատունին հիշատակվում է 552–553 թթ. Ներսես Բ-ի թղթում, իսկ Կոտիտ Ամատունին՝ 590–600 թթ.: 606 թ. Պտղավանքի ներկայացուցիչ Իսրայելը ստորագրել է հայ եպիսկոպոսների միության փաստաթուղթը:

Ամատունյաց տոհմը հայկական նախարարական հնագույն և ազնվական տոհմերից մեկն է, որը հայտնի է IV դարից սկսած: Այն պատկանում է Մեծ Հայքի նախարարական տոհմերին և ունի երկարատև դերակատարում հայոց պատմության մեջ՝ քաղաքական, զինվորական և եկեղեցական ոլորտներում:

Տոհմի հիմնական տիրույթը Վասպուրական նահանգի Արտազ գավառն էր (Վանա լճի և Ուրմիայի լճի միջև ընկած շրջանը, ներկայիս Արևմտյան Հայաստան և Իրանի սահմանամերձ գոտի):

Տոհմը համարվում է կասպիա-մեդական (Caspio-Median) ծագում ունեցող, չնայած որոշ աղբյուրներում նշվում է հրեական (Judaized) կապեր:

Հայոց արքունիքում վարում էր հազարապետության (զորքերի գլխավոր հրամանատարի) պաշտոնը:

Ամատունիների մասին հիշատակումները սկիզբ են առնում III–IV դարերից: Օտա Ամատունին (III–IV դդ.) եղել է Հայոց հազարապետ (287–320-ական թթ.): Նրա որդի Վահան Ամատունին (IV դար) հայտնի է որպես զորավար և «ազգի հայր» (nation's father), ով պայքարել է պարսկական տիրապետության դեմ:

V դար` Տոհմի ներկայացուցիչները մասնակցել են Վարդանանց պատերազմին (451 թ.) և Ավարայրի ճակատամարտին: Վահան Ամատունին (V դար) նշանավոր է որպես քաջարի իշխան և զորավար, ով պաշտպանել է հայկական ինքնությունը:

VI–VII դարեր` Ամենահայտնի շրջանը Պտղավանքի (Ptghnavank կամ Ptghni եկեղեցի) կառուցման հետ կապված: Մանուել Ամատունին (մոտ 510–590 թթ.) կառուցել է Պտղնիի տաճարը (VI դարի վերջ – VII դարի սկիզբ): Նրա որդի Սահակ Ամատունին պատկերված է քանդակներում առյուծի հետ մենամարտում: Գարեգին Հովսեփյանի հետազոտություններով՝ տոհմի շառավիղը ներառում է Մանդեն (V դարի վերջ – VI դարի սկիզբ), Մանուելը (որպես Մանդենի որդի), Կոտիտը (590–600 թթ.) և ուրիշներ: 606 թ. Պտղնավանքի ներկայացուցիչ Իսրայելը ստորագրել է հայ եպիսկոպոսների միության փաստաթուղթը:

Տոհմի գերբում (նշանակում) առկա են արմավենի և խոցվող առյուծ (որպես հզոր, բայց պարտվող թշնամու խորհրդանիշ): Սա երևում է Պտղավանքի քանդակներում (առյուծամարտի թեմաներով), որտեղ առյուծը կապվում է Աստվածաշնչյան Դանիելի առյուծների հետ, բայց նաև Ամատունիների տոհմային խորհրդանիշն էր (գերբում):

Տոհմը հայտնի էր քաջությամբ, հավատարմությամբ հայկական պետականությանը և եկեղեցուն: Նրանք հաճախ համագործակցել են այլ նախարարական տոհմերի հետ (օրինակ՝ Կամսարականներ, Արծրունիներ):

Ամատունյաց տոհմը հայկական նախարարական համակարգի կարևոր մասն էր՝ պահպանելով ազգային ինքնությունը պարսկական, բյուզանդական և արաբական տիրապետության ժամանակաշրջաններում: Ամենահայտնի հուշարձանը՝ Պտղավանքը, մնում է նրանց ճարտարապետական և մշակութային ժառանգության վառ օրինակը:

Պատմական համատեքստում Պտղավանքը կապվում է 640-ականների քաղաքական մարտահրավերների հետ, ներառյալ պավլիկյան շարժման դեմ պայքարը և Ամատունիների հզորացումը: Այն խորհրդանշում է տոհմի քաղաքական հեղինակությունը քրիստոնեական համատեքստում:

Ճարտարապետական Առանձնահատկությունները

Պտղավանքը գմբեթավոր սրահի տիպի եկեղեցի է՝ չափերով 15.7 մ լայնք և 30.4 մ երկայնք: Կառույցը մասամբ ավերված է, պահպանվել են հյուսիսային պատը, արևելյան աբսիդը և հարավային մուտքը: Պլանը ներառում է կենտրոնական գմբեթավոր տարածք՝ սահմանված պատ-սյուներով և կրկնակի կամարներով, որոնք կրում են թմբուկը չորս կոնաձև անցումային հատվածներով: Արևմտյան մուտքի հատվածը ավելի երկար է, քան արևելյանը, ինչը թույլ է տալիս գմբեթը կենտրոնացնել շենքի երկայնքով: Շինարարությունը կատարվել է հայկական ավանդական քարաշինությամբ՝ կենտրոնական ջարդոն-վուլկանական շաղախով միջուկով և արտաքին փայլեցված քարե պատերով, ապահովելով մոնոլիտ կառուցվածքային վարքագիծ:

Գմբեթի անցումները կոնաձև են, իսկ թմբուկը՝ ութանկյուն (այժմ կորած, բացառությամբ մեկ կոնաձև հատվածի): Այս ձևը բնորոշ է վաղ միջնադարյան հայկական եկեղեցիներին, ինչպես Թալինի Կաթողիկե եկեղեցին:

Պտղավանքի հյուսիսային ճակատը

Զարդաքանդակներ և մակագրություններ

Պտղավանքը հարուստ է բարձրարվեստ զարդաքանդակներով` բուսական (խաղող, նուռ, արմավենի) և երկրաչափական մոտիվներով:, որոնք ներառում են աշխարհիկ թեմաներ՝ հազվադեպ հայկական ճարտարապետության մեջ: Հարավային մուտքի զարդակամարի ձախ մասում պատկերված է ձիավոր Մանուել Ամատունին՝ նետահարում է առյուծի: Աջ մասում՝ առյուծի հետ նիզակով մենամարտող Սահակ Ամատունին (Մանուելի որդին): Մակագրությունը՝ «ՄԱՆՈԻԵԼ ԱՄԱՏՈԻՆԵԱՑ ՏԵՐ», հաստատում է Մանուելի դերը որպես կառուցող:

Կամարի կենտրոնում՝ մեդալիոնի մեջ Աստվածածնի պատկեր երկու հրեշտակներով, սափորների շարք և արմավենու տակ նստած առյուծ (կապված Դանիելի առասպելի հետ): Այս խորհրդանիշները համապատասխանում են Ամատունիների գերբին՝ արմավենի և խոցվող առյուծ (հզոր թշնամու պարտության խորհրդանիշ): Հյուսիսային ճակատի պատուհաններին՝ նետաձիգներ որսորդական թռչուններով: Քանդակները ցույց են տալիս սասանյան ազդեցություններ՝ ձիավորի որսի թեմաներով և առյուծամարտով որպես բարու հաղթանակ չարի նկատմամբ:

Պտղավանքի հարավային մուտքի կամարը

Այսպիսով Պտղավանքի ճարտարապետությունը արտացոլում է վաղ միջնադարյան հայկական ոճի անցումը դեպի գմբեթավոր կառույցներ, որոնք ազդեցին հետագա Բագրատունյաց շրջանի եկեղեցիներին (օրինակ՝ Մարմաշեն, Սանահին): Զարդաքանդակները ժառանգվել են հելլենիստական և վաղ միջնադարյան ձևերից՝ խաղողի ողկույզներ, արմավենու տերևներ, զամբյուղային մոտիվներ և կոնաձև նիշեր:

Սասանյան ազդեցությունները երևում են առյուծամարտի թեմաներում և զարդաքանդակների ոճում, որոնք վերամեկնաբանվել են քրիստոնեական համատեքստում: Այս սինթեզը ցույց է տալիս հայկական ճարտարապետության մշակութային բազմազանությունը: Տոհմական խորհրդանիշները (արմավենի և առյուծ) ընդգծում են Ամատունիների իշխանական ինքնությունը:

Եզրահանգության գալով` Պտղավանքը ոչ միայն ճարտարապետական գոհար է, այլև հայոց պատմության մեջ Ամատունիների դերի վկայություն: Նրա ուսումնասիրությունը կարևոր է հասկանալու վաղ միջնադարյան հայկական մշակույթի փոխազդեցությունները: Ապագա հետազոտությունները պետք է կենտրոնանան հուշարձանի պահպանման և 3D մոդելավորման վրա՝ ապահովելու հուշարձանի ժառանգությունը:

Հեղինակ՝ Վահան Ամատունի

Հղումներ

Ptghni - Armenian Studies Program, Fresno State. https://cah.fresnostate.edu/armenianstudies/resources/architecture/ptghni.html
Ptghnavank, Ptghni, Armenia - Building.am. https://www.building.am/buildings-index/ptghnavank-ptghni-armenia/
Kazaryan A., Mikayelyan L. (2020). Architectural Decorations... Academia.edu. https://www.academia.edu/86040293/Architectural_Decoration_of_the_Armenian_Churches_of_the_7th_and_the_10th_11th_Centuries_and_Their_Presumably_Sasanian_Sources_P_75_91
Monastery of Ptghni Village “Ptghnavank” – Tour in Armenia. https://findarmenia.am/en/product/ptghnavank/
Romanazzi H. (n.d.). Domed medieval churches in Armenia... SEDHC. http://www.sedhc.es/biblioteca/actas/CNHC6_%20(113).pdf
Donabédian P. (2020). Armenia – Georgia – Islam... HAL. https://shs.hal.science/halshs-03177703/file/2020_Donabedian_armenia-georgia-islam.pdf
Mkhitaryan N. (2024). The origin of the Armenian architecture... ResearchGate. https://www.researchgate.net/publication/383215666_The_origin_of_the_Armenian_architecture_artistic_decoration_forms_during_the_reign_of_Bagratunis
The Paulicians... Brill. https://brill.com/display/title/62393

ՈՒշադրություն

Հայ ազնվական Ամատունի տոհմի մասին պատմող այս նախագծը նպատակ ունի սփյուռքի և Հայաստանի մեր ընթերցողներին ծանոթացնել հայ ազնվական դասին, բացահայտել նրանց մասին գրված ու ավելի շատ չգրված էջերը, վեր հանել հայ ժողովրդի պատմության պայծառ էջերն ու պատմել մեր անվանի զավակների մասին: Նախագծի իրականացման համար պահանջվում է ժամանակ և միջոցներ` տեղային ու արխիվային ուսումնասիրությունների համար: Առանձին ուսումնասիրություններ ծախսատար են (օրինակ` Նիկոդիմոս Ամատունու մասին, ծնվել է Օշականում, ապրել և աշխատել է Վրաստանում, Ռուսաստանում : Նրա աճյունը գտնվում է Փարիզում` ամփոփված է ռուս նշանավոր գործիչների կողքին:

Ամատունիների իշխանական տոհմի մասին «Նիդերլանդական օրագրի» նախագծի այլ հոդվածները

Ամատունիների շառավիղները

https://www.nidoragir.com/2018/12/blog-post_49.html

Նիկոդիմոս Եսայու Ամատունու մասին

https://www.nidoragir.com/2018/08/blog-post_9.html

Ազգագրագետ Սերգեյ Դմիտրիևը և Իշխան Նիկոդիմոս Ամատունու մասին նրա աշխատությունը

https://www.nidoragir.com/2020/03/blog-post.html

Իշխան Նիկոդիմոս Ամատունու կենսագրությունից (1903-1913)

https://www.nidoragir.com/2020/06/0000amenaskizb.html

Օշականի Ամատունիները և նրանց ավանդը տեղի դպրոցի ու եկեղեցու կառուցման գործում

https://www.nidoragir.com/2019/05/blog-post.html

Իշխան Նիկոդիմոս Ամատունու առնչությունը ռուսական ազգագրական թանգարանի հետ