Հայ գրականագիտությունը համալրվել է արժեքավոր նոր աշխատությամբ։ Լույս է տեսել «Նիդերլանդական օրագրի» հետ երկարամյա և ակտիվ համագործակցություն ունեցող գրականագետ, ՀՀ ԳԱԱ Մանուկ Աբեղյանի անվան գրականության ինստիտուտի ավագ գիտաշխատող, բանասիրական գիտությունների թեկնածու, դոցենտ Նաիրա Համբարձումյանի նոր ուսումնասիրությունը՝ «Սրբուհի Տյուսաբ. Հոդվածներ, քերթվածներ, հրապարակումներ» (Երևան, «Էդիթ Պրինտ», 2026, 504 էջ)։
Սա հերթական կարևոր ներդրումն է 19-րդ դարի արևմտահայ գրականության և հատկապես հայ առաջին արձակագիր կնոջ՝ Սրբուհի Տյուսաբի (Վահանյան, 1830–1901) ստեղծագործական ու հասարակական ժառանգության ուսումնասիրման գործում։ Հատորը ոչ միայն համախմբում է Տյուսաբի գրական ժառանգության կարևոր հատվածները, այլև գիտական նոր դիտարկումների և մինչ այժմ անհայտ փաստերի շնորհիվ նոր լույս է սփռում նրա կենսագրության, գրական գործունեության և ժամանակի մտավոր-մշակութային կյանքում ունեցած նշանակալի դերակատարության վրա։
Աշխատությունն իրականացվել է ՀՀ ԿԳՄՍ նախարարության Բարձրագույն կրթության և գիտության կոմիտեի աջակցությամբ՝ 24SSAH-6B006 ծածկագրով հետազոտական նախագծի շրջանակում, իսկ հրատարակությունը կատարվել է ՀՀ ԳԱԱ Պատմության ինստիտուտի գիտական խորհրդի որոշմամբ։ Գրքի լույսընծայումը հնարավոր է դարձել Յովսէփ և Գարոլին Նալպանտեանների (Լոս Անջելես, Սթուդիո Սիթի) մեկենասական աջակցության շնորհիվ։
Հատորի խմբագիրներն են ՀՀ ԳԱԱ ակադեմիկոս Ալբերտ Խառատյանը և Նաիրա Համբարձումյանը, գրախոսը՝ պատմական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր Գևորգ Ստեփանյանը։
Գրքի գիտական առաջաբանը ներկայացնում է Սրբուհի Տյուսաբի կյանքի և գործունեության ամբողջական պատկերը՝ անդրադառնալով նրա ընտանիքին, կրթությանը, գրական և հասարակական միջավայրին, ժամանակի նշանավոր մտավորականների հետ ունեցած հարաբերություններին, ինչպես նաև նրա հասարակական նախաձեռնություններին։ Առանձնակի ուշադրության են արժանացել մինչ այժմ քիչ հայտնի կամ ամբողջությամբ չուսումնասիրված փաստերը, որոնք վերաբերում են գրողի ստեղծագործական կենսագրությանը, հասարակական-քաղաքական գործունեությանը, երաժշտական և թատերական հետաքրքրություններին։
Հեղինակը նաև գիտական շրջանառության մեջ է դնում նոր տեղեկություններ Սրբուհի Տյուսաբի «Գարուն» խորագրով գրաբար առաջին բանաստեղծության տպագրության պատմության, ինչպես նաև Կոստանդնուպոլսի հայկական կրթական և բարեգործական հաստատությունների հետ նրա կապերի և գործունեության վերաբերյալ։ Այս փաստերը հնարավորություն են տալիս առավել ամբողջական գնահատելու Տյուսաբի ներդրումը ոչ միայն հայ գրականության, այլև ազգային հասարակական կյանքի ձևավորման գործընթացում։
Հատորը կառուցված է երեք բաժիններով։ Առաջինում ընդգրկված են տարբեր պարբերականներում հրապարակված հոդվածները, երկրորդում՝ հեղինակի պահպանված բանաստեղծությունները, իսկ երրորդ բաժնում տեղ են գտել Սրբուհի Տյուսաբի վեպերին և հրապարակախոսությանը նվիրված տարբեր հեղինակների հոդվածներն ու գնահատականները։ Բոլոր նյութերը ներկայացված են գիտական ծանոթագրություններով, ինչը հրատարակությունը դարձնում է կարևոր սկզբնաղբյուր հետազոտողների, դասախոսների, ուսանողների և հայ մշակութային ժառանգությամբ հետաքրքրվող ընթերցողների համար։
Նոր աշխատությունը ևս մեկ անգամ վկայում է, որ Սրբուհի Տյուսաբի գրական և հասարակական ժառանգությունը շարունակում է բացահայտվել նոր փաստերով ու մեկնություններով՝ հաստատելով նրա բացառիկ տեղը հայ նոր գրականության և կանանց մտավոր պատմության մեջ։
«Նիդերլանդական օրագիրը» շնորհավորում է Նաիրա Համբարձումյանին հերթական գիտական ձեռքբերման առիթով և վստահ է, որ այս հիմնարար աշխատությունը կարևոր ուղենիշ կդառնա ինչպես հայ գրականագիտության, այնպես էլ արևմտահայ մշակութային ժառանգության ուսումնասիրության համար։
Հիշեցնենք, որ «Նիդերլանդական օրագիրը» և «Օրեր» եվրոպական ամսագիրը համատեղ իրականացնում են գրական նախագիծ՝ նվիրված 19-րդ դարի երկրորդ կեսի արևմտահայ կին գրողների գրական ժառանգության հանրահռչակմանը։ Նախագծում ներկայացվում են Էլպիս Կեսարացյանը, Սրբուհի Տյուսաբը, Սիպիլը (Զապել Խանջյան), Հայկանուշ Մառքը (Թոփուզյան), Զապել Եսայանը, Մառի Պեյլերյանը, Զարուհի Գալեմքյարյանը, Արշակուհի Թէոդիկը (Ճէզվէճյան) և այլ նշանավոր հեղինակներ։
Նախագծի հեղինակն ու վարողը ՀՀ ԳԱԱ Մանուկ Աբեղյանի անվան գրականության ինստիտուտի ավագ գիտաշխատող, բանասիրական գիտությունների թեկնածու, դոցենտ Նաիրա Համբարձումյանն է, որի երկարամյա հետազոտական աշխատանքը կարևոր դեր ունի արևմտահայ կին հեղինակների գրական ժառանգության պահպանման, գիտական արժևորման և հանրայնացման գործում։
Աստվածաբանության դոկտոր Խաչիկ Հովհաննիսյանի կյանքն ու գործունեությունը տարիներ շարունակ նվիրված են հավատքի, գիտության և հայ քրիստոնեական մտքի ուսումնասիրությանը։ Բրյուսելում ապրելով և աշխատելով՝ նա շարունակում է իր գիտական առաքելությունը՝ մշտապես պահպանելով ամուր կապը Հայաստանի և հայկական հոգևոր-մշակութային ժառանգության հետ։
«Նիդերլանդական օրագիրը» նախկինում ևս բազմիցս անդրադարձել է Խաչիկ Հովհաննիսյանի գիտական գործունեությանը՝ հրապարակելով նրա մասին հոդվածներ և հարցազրույցներ։ Այս անգամ մեր ընթերցողներին ներկայացնում ենք ավելի անձնական և մտերմիկ զրույց, որտեղ նա խոսում է իր գիտական ճանապարհի, Գրիգոր Նարեկացու հանդեպ իր հետաքրքրության, Հայաստանի հետ ունեցած կապի, հայկական ինքնության, երիտասարդներին ուղղված իր պատգամի և այն Հայաստանի մասին, որի տեսլականը կրում է իր սրտում։
1. Ո՞վ է Խաչիկ Հովհաննիսյանը՝ մի քանի բառով։
Ես աստվածաբան եմ, հետազոտող և դասախոս՝ մասնագիտացած գերմանալեզու աստվածաբանության, հայ քրիստոնեական մտքի և Գրիգոր Նարեկացու ժառանգության ուսումնասիրության մեջ։
2. Բելգիայի ո՞ր քաղաքում եք ապրում։
Ապրում եմ Բելգիայի մայրաքաղաք Բրյուսելում։
3. Ի՞նչ եք ուսումնասիրում այս տարիներին։
Այս տարիներին հիմնականում ուսումնասիրում եմ Գրիգոր Նարեկացու աստվածաբանական ժառանգությունը։ Այդ թեմայով մի շարք հոդվածներ և ուսումնասիրություններ արդեն հրատարակվել են կամ պատրաստվում են հրատարակության։ Միաժամանակ աշխատում եմ երկհատոր նոր գրքի վրա, որը հայերեն և ֆրանսերեն լեզուներով կներկայացնի աստվածաբանության և փիլիսոփայության բարդ ու երբեմն հակասական փոխհարաբերությունները։
4. Ինչո՞ւ ընտրեցիք հենց այդ ուղղությունը։
Սովորել եմ Սևանի Վազգենյան հոգևոր դպրոցում և սկզբում ցանկացել եմ հոգևորական դառնալ։ Սակայն տարիների ընթացքում այդ կոչումը վերափոխվեց աստվածաբանությամբ զբաղվելու ճանապարհի։ Ինձ համար աստվածաբան լինելը մեծ պատասխանատվություն է՝ հավատքի, Աստծու գաղափարի և քրիստոնեական համայնքի առջև։ Համոզված եմ, որ աստվածաբանությունը պետք է ծառայի քրիստոնեական հավատքի խորացմանն ու համայնքի բարօրությանը։
5. Ի՞նչ կապ ունի Ձեր աշխատանքը Հայաստանի հետ։
Իմ աշխատանքը սերտորեն կապված է Հայաստանի հետ, քանի որ ուսումնասիրում եմ հայ քրիստոնեական միտքն ու Գրիգոր Նարեկացու ժառանգությունը։ Հայաստանում նույնպես առիթ եմ ունեցել ներկայացնելու իմ գիտական ուսումնասիրությունները։ Ինձ համար կարևոր է նպաստել, որպեսզի աստվածաբանությունը Հայաստանում շարունակաբար զարգանա և ամրանա որպես ինքնուրույն գիտական ուղղություն։
6. Նարեկացու ստեղծագործություններից ո՞րն է Ձեզ ամենամոտը և ինչո՞ւ։
Ինձ ամենամոտը Գրիգոր Նարեկացու «Մատյան ողբերգության»-ն է։ Այդ գիրքը դարեր շարունակ հոգևոր բժշկության և մխիթարության աղբյուր է եղել հայ ժողովրդի համար։ Սակայն ինձ հետաքրքրում է նաև այն հարցը, թե արդյոք մենք Նարեկացուն լիովին և ճիշտ ենք հասկացել։ Իմ ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ նրա ստեղծագործությունը նոր աստվածաբանական մեկնաբանության կարիք ունի։ Նարեկացին մեծ խոնարհությամբ է խոսում Աստծու մասին՝ մարդուն ներկայացնելով որպես ողորմություն հայցող, իսկ Աստծուն՝ որպես անսահման սիրով ու շնորհով մարդուն փրկող։ Հենց այդ խոր աստվածաբանական տեսլականն է, որ ինձ ամենից շատ է գրավում։
7. Ի՞նչ նշանակություն ունի Գրիգոր Նարեկացին այսօր աշխարհի հայերի համար։
Այսօր Գրիգոր Նարեկացին աշխարհի հայերի համար ոչ միայն ազգային, այլև համաքրիստոնեական արժեք է։ Նրա ստեղծագործությունը մեզ հիշեցնում է, որ մարդը պետք է խոնարհությամբ դիմի Աստծուն և մշտապես փնտրի Նրա շնորհն ու ողորմությունը։ Նարեկացին սովորեցնում է, որ ապաշխարությունն ու հավատքը պետք է արտահայտվեն նաև գործնական կյանքում՝ սիրո, ողորմածության և պատասխանատվության միջոցով։ Նրա աստվածաբանական խորությունը, Սուրբ Գրքի մեկնության առանձնահատկությունները և մարդ-Աստված հարաբերության ընկալումը շարունակում են արդիական մնալ՝ կարևոր ուղենիշ լինելով նաև մեր օրերում։
8. Բելգիայում ապրելով՝ ինչպե՞ս եք պահպանում հայկական ինքնությունը։
Շառլ Ազնավուրն ասում էր. «Ես հարյուր տոկոս հայ եմ և հարյուր տոկոս ֆրանսիացի»։ Այդ միտքը շատ հոգեհարազատ է նաև ինձ։ Բելգիայում ապրելով՝ ես լիարժեքորեն ինձ համարում եմ այս երկրի քաղաքացի՝ միաժամանակ ամբողջովին պահպանելով իմ հայկական ինքնությունը։ Բելգիան հնարավորություն է տալիս պահպանելու հայկական լեզուն, մշակույթն ու հավատքը՝ հայկական եկեղեցիների, դպրոցների և ակտիվ համայնքային կյանքի շնորհիվ։ Ինձ համար այս երկու ինքնությունները ոչ թե հակադրվում են, այլ փոխադարձաբար հարստացնում են միմյանց։
9. Եթե մեկ խորհուրդ տայիք երիտասարդ հայերին, ի՞նչ կասեիք։
Իմ խորհուրդը երիտասարդ հայերին սա է՝ մշտապես կրթվել, զարգացնել քննադատական մտածողությունը և մեր նախնիներից ժառանգած արժեքները ոչ միայն պահպանել, այլև ստեղծագործաբար վերաիմաստավորել ու գործնական արժեքի վերածել։
10. Ձեր ամենամեծ երազանքը ո՞րն է։
Իմ ամենամեծ երազանքն է տեսնել անվտանգ, խաղաղ և բարեկեցիկ Հայաստան, որտեղ մարդիկ կարող են արժանապատիվ ապրել, ստեղծագործել և վստահությամբ նայել ապագային։ Կարծում եմ՝ եթե դա իրականանա, շատ այլ երազանքներ նույնպես կդառնան իրականություն։
11. Եթե Ձեր գիտական ճանապարհը մեկ նախադասությամբ բնութագրեիք, ինչպե՞ս կասեիք։
Իմ գիտական ճանապարհը մշտական ուսումնառության, ինքնաքննության և ճշմարտության անընդհատ որոնման ճանապարհ է՝ Աստծուն և մարդուն ավելի խորությամբ ճանաչելու ձգտմամբ։
Հուլիսի 18-ին Ուկրաինայի անօդաչու սարքերը հարվածեցին Ռուսաստանի Մոսկվայի և Տամբովի մարզերի «Wildberries» առցանց առևտրային հարթակի խոշոր պահեստներին։ Այս հարձակումները, որոնք թիրախավորել են ռուսական լոգիստիկ ենթակառուցվածքը, ոչ միայն ոչնչացրել են միլիարդավոր ռուբլու ապրանք, այլև ցույց են տվել պատերազմի նոր իրականությունը՝ այն արդեն հասել է Ռուսաստանի խորքերը և հարվածում է սովորական մարդկանց կյանքին։
«Wildberries»-ը Ռուսաստանի ամենամեծ առցանց առևտրային հարթակն է՝ Amazon-ի տեղական անալոգը։ Հազարավոր փոքր և միջին ձեռնարկատերեր, այդ թվում՝ միայնակ մայրեր և ընտանիքներ, իրենց ամբողջ բիզնեսը կառուցել են այս համակարգի վրա։ Տեսանյութերը, որոնք արագ տարածվեցին ռուսալեզու ինտերնետում, ցույց են տալիս ցնցված մարդկանց, որոնք լացում են այրված պահեստների ֆոնին։ Նրանց ամբողջ ապրանքը, կյանքի գլխավոր գործը, վերածվել է մոխրի։ Հրդեհի մասշտաբները գիտաֆանտաստիկ ֆիլմի տեսարան են հիշեցնում։
Ընկերության ղեկավարությունը խոստացել է գնահատել վնասները և փոխհատուցումներ տրամադրել։ Սակայն վստահություն քիչ է։ Վերջերս «Wildberries»-ը փոխել է պայմանները՝ հայտարարելով, որ անօդաչու հարձակումների դեպքում պատասխանատվություն չի կրում։
Պատերազմը վերադառնում է տուն
Մի երիտասարդ կին՝ միայնակ մայր, արցունքները սրբելով հարցնում է. «Ե՞րբ է այս ամենը վերջանալու»։ Լավատեսական պատասխան չկա։ Այսօր ոչ ոք, բացի Վլադիմիր Պուտինից, չի կարող հստակ ասել՝ ինչու է շարունակվում այս պատերազմը։ Ի՞նչ է նշանակում «Ռուսաստանի հաղթանակը»։ Ուկրաինան ամբողջությամբ գրավելը հնարավոր չէ, նրան հանձնվել ստիպելը՝ նույնպես։ Դոնբասի ավերված բնակավայրերը ո՞ւմ են պետք։ Արժե՞ զոհաբերել տասնյակ հազարավոր մարդկանց հերթական «ոչ պիտանի» տարածքի համար։
Ուկրաինան արդեն ի վիճակի է ուղարկել դրոններ Ռուսաստանի խորքերը՝ ոչնչացնելով գործարաններ, էլեկտրակայաններ, նավեր և այլ օբյեկտներ։ Եթե պատերազմը չդադարեցվի, նման հարձակումները կշարունակվեն։ Այսօր դեռ կենդանի են մարդիկ, որոնք վաղը կարող են զոհվել։ Այսօր կան գործարարներ, որոնք վստահ են իրենց բիզնեսի անվտանգության մեջ, բայց շուտով կարող են կորցնել ամեն ինչ։
Տնտեսական փոթորիկ
Մեկ օրինակ. ձեռնարկատեր, ում մոտ այրվել է 10 մլն ռուբլու ապրանք։ Նա ունի վարկեր, որոնք այլևս չի կարող վճարել։ Աշխատում է 30 մարդ, որոնց աշխատավարձ տալը դժվարանում է։ Գրասենյակի վարձ, հումքի մատակարարներ, հիփոթեք, մեքենայի վարկ... Ամեն ինչ փլուզվում է։ Այս մարդու հետ միասին կտուժեն վարսահարդարները, մատնահարդարները, փոքր ռեստորանները, յոգայի ստուդիաները և նույնիսկ հոգեբանները։
Եթե նման հարվածներն ավելանան, կուտակային էֆեկտը կլինի ահռելի՝ գնաճ, վճարումների խափանում, գործազրկություն։ Պետական բյուջեի դեֆիցիտն արդեն հասել է 5,73 տրիլիոն ռուբլու առաջին կիսամյակում։ Պետությունը չի կարողանա օգնել բոլորին։
Կաստայական համակարգը և իշխանությունը
Ռուսաստանում հասարակությունը բաժանված է կաստաների։ Վերին խավը կանգնած է օրենքից վեր՝ որոշում է ընտրությունների արդյունքները և վայելում արտոնություններ։ Ստորին խավի դերը՝ հրահանգներ կատարել, հարկեր վճարել և, անհրաժեշտության դեպքում, զոհվել։
Իրական բարեկեցությունը ոչ թե բնակարանն ու մեքենան է, այլ սեփական ճակատագիրը տնօրինելու հնարավորությունը և իշխանության վրա ազդելու իրավունքը։ Այդ հնարավորությունն ունի միայն վերին կաստան։ Պուտինը, հեղինակի կարծիքով, կամովին չի հրաժարվի պատերազմից, քանի որ սովորական քաղաքացիների խնդիրները իրեն չեն հետաքրքրում։
Լացող ձեռնարկատիրուհու ճակատագիրը վերին խավի համար նույնքան աննշան է, որքան ժամանակին ճորտ գյուղացու դժբախտությունը։ «Սեր հայրենիքին» նրանց համար նշանակում է սեր իշխանության և խորհրդանիշների հանդեպ, բայց ոչ հասարակ մարդկանց։
Պատմական առաքելություն
Իմ համոզմամբ՝ Պուտինի պատմական առաքելությունը կլինի Եվրոպայի վերջին կայսրության փլուզումը։ Չի փլուզվի Ռուսաստանը, այլ կառավարման այն համակարգը, որը չի համապատասխանում 21-րդ դարին։
Այս ստատուսի հեղինակը` Էլվիրա Բարյակինան գրում է. «եթե ցանկանում եք խորությամբ հասկանալ ռուսական վերնախավի կառուցվածքը և նրա վերաբերմունքը պատերազմի նկատմամբ, կարդացեք իմ «Գարուն Սառցե թագուհու համար» վեպը (Spring for the Snow Queen), որի համար ինձ շնորհվել է «օտարերկրյա գործակալի» կարգավիճակ»։
Էլվիրա Բարյակինան ռուս-ամերիկացի գրող է, պատմական վեպերի հեղինակ («Ռուսական գանձեր» շարքը), ով ԱՄՆ-ում է ապրում 2002 թվականից։ Նա ակտիվորեն քննադատում է Ուկրաինայի դեմ պատերազմը։
Հայկական Caprae Wines գինու և պանրի գործարանի արտադրանքը շուտով կներկայացվի եվրոպական շուկայում։ Այս մասին հայտնել է Nina’s Handwork Boutique-ի հիմնադիր Narin-a B-yan (Նարինե Բարսեղյանը)՝ տեղեկացնելով, որ գործարանի հիմնադիր-տնօրեն Հակոբ Բեգլարյանի հետ ձեռք բերված պայմանավորվածության արդյունքում կողմերը պաշտոնապես հաստատել են համագործակցությունը։
Նարինե Բարսեղյանի փոխանցմամբ՝ օգոստոսից սկսած «Caprae»-ի գինիներն ու պանիրները կներկայացվեն Նիդերլանդներից՝ հետագայում հասանելի դառնալով նաև եվրոպական այլ երկրների շուկաներում։ Համագործակցության շրջանակում Nina's Handwork Boutique-ը կզբաղվի ապրանքանիշի ներկայացմամբ և տարածմամբ Եվրոպայում։
Նախաձեռնության շրջանակում նախատեսվում է համագործակցություն հաստատել Եվրոպայում գործող հայկական խանութների, ռեստորանների, սրահների և այլ գործընկերների հետ՝ հայկական արտադրանքը եվրոպացի սպառողներին հասանելի դարձնելու նպատակով։
Նարինե Բարսեղյանի խոսքով՝ նախաձեռնության հիմնական նպատակն է հայկական արտադրանքը, գինեգործական և պանրագործական ավանդույթները ներկայացնել եվրոպական շուկայում և նպաստել դրանց ճանաչելիության ընդլայնմանը։
Առաջիկայում նախատեսվում են նաև արտադրանքի համտեսներ և ներկայացումներ, որոնց ընթացքում հանրությանը կներկայացվեն «Caprae» ապրանքանիշի տեսականին և առանձնահատկությունները։
Նյութը պատրաստվել է Նարինե Բարսեղյանի հրապարակած տեղեկատվության հիման վրա։
Հուլիսի 5-ը՝ Հայաստանի Հանրապետության Սահմանադրության օրը
Հուլիսի 5-ին, Հայաստանում նշվում է Հանրապետության Սահմանադրության և պետական խորհրդանիշների օրը։
1995 թվականի այս օրը համաժողովրդական հանրաքվեով ընդունվեց անկախ Հայաստանի առաջին Սահմանադրությունը։ Այն հետագայում երկու անգամ փոփոխվել է հանրաքվեներով՝ 2005 թվականի նոյեմբերի 27-ին և 2015 թվականի դեկտեմբերի 6-ին։
Սահմանադրությունը երկրի հիմնական օրենքն է, որը սահմանում է պետական կառավարման հիմնարար սկզբունքները, ամրագրում մարդու և քաղաքացու իրավունքներն ու ազատությունները, ինչպես նաև Հայաստանի Հանրապետության իրավական հիմքերը։
Սահմանադրության օրը պետական տոն է և առիթ՝ ևս մեկ անգամ արժևորելու օրենքի գերակայությունը, ժողովրդավարական սկզբունքներն ու պետականության հիմքերը։
------
03 հուլիսի
Թեհրանում սկսվել է Խամենեիի հրաժեշտի արարողությունը, որին մասնակցում են բազմաթիվ երկրների ներկայացուցիչներ, այդ թվում՝ Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը։
06 հուլիսի
Շնորհավոր ծննդյան տարեդարձ, հարգելի Ինգա Դրոստ Inge Drost
«Ազատության բանկաներ». Մարթա Կոսը եվրոպացիներին կոչ է անում գնել հայկական ծիրան 06.07.2026/Նիդ.օրագիր/սոցցանցեր
Եվրամիության ընդլայնման հարցերով հանձնակատար Մարթա Կոսը սոցիալական ցանցերում հրապարակած գրառմամբ կոչ է արել եվրոպացի սպառողներին նախապատվություն տալ հայկական գյուղատնտեսական արտադրանքին՝ այն ներկայացնելով որպես աջակցություն Հայաստանի գյուղացիներին և երկրի ժողովրդավարական զարգացմանը։
Հայաստան կատարած վերջին այցից հետո Կոսը, ինչպես ինքն է պատմում, Բրյուսել է վերադարձել հայկական ծիրանով լի մեծ զամբյուղով։ Մրգերի մի մասը նա նվիրել է ընկերներին, իսկ մնացածից պատրաստել է ջեմ։
«Ընկերս նայեց ջեմերով լի բանկաներին և ասաց՝ «ազատության բանկաներ»։ Կարծեցի, որ դա շատ գեղեցիկ ձևակերպում էր»,– գրել է եվրահանձնակատարը՝ հրապարակելով պատրաստած ջեմերի լուսանկարը։
Կոսի խոսքով՝ ծիրանը խորհրդանշում է Հայաստանում տեղի ունեցող փոփոխությունները։ Նա նշել է, որ վերջին ընտրություններում հայ ընտրողների մեծամասնությունը քվեարկել է այն քաղաքական ուժերի օգտին, որոնք հանդես են գալիս Եվրոպական միության հետ ավելի սերտ գործընկերության օգտին։
Եվրահանձնակատարը նաև գրել է, որ Ռուսաստանը փորձել է ազդել ընտրությունների վրա՝ սահմանափակելով հայկական մրգերի և ծաղիկների ներմուծումը, մինչդեռ Եվրոպական միությունը, նրա խոսքով, աջակցել է Հայաստանին՝ իր շուկան բացելով այդ արտադրանքի զգալի մասի համար։
«Երբ գնում եք սուպերմարկետ, ուշադրություն դարձրեք հայկական ծիրանին, սալորին կամ բալին։ Սա փոքր քայլ է, որը կարող է օգնել հայ ֆերմերներին և աջակցել նրանց երկրի ժողովրդավարական ընտրությանը»,– նշել է Կոսը։
Մարթա Կոսը Եվրոպական հանձնաժողովի ընդլայնման հարցերով հանձնակատարն է։ Նրա պատասխանատվության շրջանակում են Եվրամիության ընդլայնման քաղաքականությունը և անդամակցության ճանապարհին գտնվող կամ Եվրամիության հետ ավելի սերտ համագործակցություն զարգացնող երկրների հետ հարաբերությունները։ Վերջին ամիսներին նա մի քանի անգամ այցելել է Հայաստան՝ ընդգծելով Եվրամիության պատրաստակամությունը խորացնելու համագործակցությունը Երևանի հետ։
Առաջին երեք լուսանկարները Մարթա Կոսի ֆեյսբուքյան էջից
07 Հուլիսի
Սիրելի՛ Նիդերլանդներում և աշխարհի տարբեր անկյուններում բնակվող իմ լավ ընկերներ,
Կա հնարավորություն ձեր մասնագիտական փորձն ու գիտելիքները փոխանցելու Հայաստանի տարբեր մարզերում ապրող երեխաներին, լինել նրանց ավագ ընկերը և աջակցել նրանց մասնագիտական ու անձնական զարգացման ճանապարհին՝ **առցանց ձևաչափով**, հենց ձեր բնակության երկրից։
Եթե այս հնարավորությունը հետաքրքրեց ձեզ և ցանկանում եք ավելին իմանալ, ապա սիրով հրավիրում եմ ձեզ **հուլիսի 15-ին, ժամը 16:30-ին (CET)** կայանալիք առցանց տեղեկատվական հանդիպմանը։ Հանդիպման ընթացքում կազմակերպության ներկայացուցիչը կներկայացնի **MEM** ծրագիրը և կպատմի, թե ինչպես կարող եք դառնալ մենթոր։
Մասնակցելու համար պարզապես ուղարկեք ձեր էլեկտրոնային հասցեն անձնական հաղորդագրությամբ, և ես ձեզ կուղարկեմ հանդիպման հղումը։
Սիրով սպասում եմ բոլորիդ։ 😊🇦🇲
PS: **Սփյուռքի երիտասարդ դեսպանների ծրագրի շրջանակներում** ես ծանոթացա **MEM** ծրագրին և որոշեցի իմ ներդրումն ունենալ՝ օգնելով, որ այս գեղեցիկ նախաձեռնության մասին ավելի շատ մարդիկ տեղեկանան։
Սիրով, ձեր Տիգրաննե Հակոբյան
10 Հուլիսի
🔵 Երևանի պետական համալսարանի Հայ բանասիրության ֆակուլտետը և Հայերենագիտական հետազոտությունների լաբորատորիան, համատեղ կազմակերպում են՝
📌 մեծագույն հայերենագետ Հրաչյա Աճառյանի ծննդյան 150-ամյակին նվիրված միջազգային գիտաժողով ԵՊՀ-ում (հոկտեմբերի 8-10)
📌 International Conference Dedicated to the 150th Anniversary of Hrachya Acharyan։ 8-10 October (for the English text, see the pdf).
Նիդերլանդների դեսպանը Երևանում մասնակցել է Վարդավառի տոնակատարությանը
14.07.2026/Նիդ.օրագիր
Հայաստանում Նիդերլանդների Թագավորության դեսպան Մարիկե Մոնրոյ-Վինթերը երեկ մասնակցել է Վարդավառի տոնակատարությանը Հանրապետության հրապարակում՝ միանալով հայ ժողովրդի ամենասիրելի և հնագույն ավանդույթներից մեկին։
Դեսպանը իր ֆեյսբուքյան էջում կիսվել է տպավորություններով՝ գրելով.
«Երեկ ես այնքան հաճելի ժամանակ անցկացրի՝ միանալով Վարդավառի տոնին։ Հիանալի էր զգալ այս հինավուրց հայկական ավանդույթը»։
Դեսպանի մասնակցությունը Վարդավառի տոնին ևս մեկ անգամ ընդգծում է Հայաստանի և Նիդերլանդների միջև ձևավորված ջերմ հարաբերություններն ու հայկական մշակույթի նկատմամբ ցուցաբերվող հետաքրքրությունը։
Լուսանկարը` դեսպանի ֆեյսբուքյան էջից
Հայազգի օծանելիքագործ Ֆրենսիս Քուրքջյանն արժանացել է Ֆրանսիայի Պատվո լեգեոնի ասպետի կոչման
17.07.2026/Նիդ.օրագիր
Հայազգի ֆրանսիացի օծանելիքագործ, Maison Francis Kurkdjian-ի հիմնադիր և Dior-ի օծանելիքի ստեղծագործական տնօրեն Ֆրենսիս Քուրքջյանն արժանացել է Ֆրանսիայի բարձրագույն պետական պարգևներից մեկին՝ Պատվո լեգեոնի ասպետի կոչմանը։
Պարգևի մասին նա հայտնել է Instagram-ի իր էջում՝ նշելով, որ լուրն ընդունել է «անսահման երախտագիտությամբ» և այն կիսում է բոլոր նրանց հետ, ովքեր տարիների ընթացքում եղել են իր կողքին։
Իր գրառման մեջ Քուրքջյանը հատուկ հիշատակել է Հայոց ցեղասպանությունը վերապրած իր տատիկին ու պապիկին, որոնք ապաստան էին գտել Ֆրանսիայում։
«Նրանց քաջությունը, նոր հայրենիքի հանդեպ հավատը և ինձ փոխանցած արժեքներն այս պարգևին տալիս են առանձնահատուկ նշանակություն»,– գրել է նա։
Օծանելիքի վարպետը նշել է նաև, որ այս ճանաչումը վերաբերում է իր հիմնադրած երկու հիմնադրամների գործունեությանը, որոնք զբաղվում են օծանելիքի մշակութային ժառանգության պահպանմամբ, ինչպես նաև մշակույթի հասանելիության և ներառականության խթանմամբ։
Ֆրենսիս Քուրքջյանն այսօր համարվում է ժամանակակից օծանելիքի արվեստի ամենաազդեցիկ ներկայացուցիչներից մեկը։ Նրա ստեղծած բույրերը դարձել են համաշխարհային բեսթսելերներ, իսկ 2021 թվականից նա գլխավորում է Dior-ի օծանելիքի ստեղծագործական ուղղությունը՝ շարունակելով զարգացնել նաև իր հիմնադրած Maison Francis Kurkdjian ապրանքանիշը։ Պատվո լեգեոնի ասպետի կոչումը նրա երկարամյա ստեղծագործական ուղու և միջազգային հեղինակության հերթական բարձր գնահատականն է, այս պարգևը հերթական միջազգային ճանաչումն է հայազգի ստեղծագործողի համար։
Մեր ընթերցողների հարցերին է անրադառնում Բելգիայում մեր թղթակից, փաստաբան Լիանա Բալյանը
համատեղ կյանքի սխալներ
Թեման `Բելգիայում փախստականների իրավունքները
Թեման ` Եթե Ձեզ կանչել են հարցաքննության
Թեման` Կտա՞կ, թե՞ նվիրատվություն․ ինչպե՞ս չմնալ առանց ունեցվածքի ծերության ժամանակ
Հեղինակ, վարող` Liana Balyan։
Այո՛։ Այժմ ԱՄՆ-ում, Կանադայում և Մեքսիկայում անցկացվում է 2026 թվականի Ֆուտբոլի աշխարհի առաջնությունը՝ FIFA-ի պատմության առաջին առաջնությունը, որը հյուրընկալում են միաժամանակ երեք երկրներ։ Մրցաշարին մասնակցում են նաև առաջին անգամ ընդլայնված 48 հավաքականներ։
Հայազգի լեգենդար ֆուտբոլիստ, աշխարհի և Եվրոպայի չեմպիոն Յուրի Ջորկաեֆը Երևանում:
Իսպանիայի հավաքականը դարձավ 2026 թվականի ֆուտբոլի աշխարհի չեմպիոն՝ եզրափակչում 1-0 հաշվով հաղթելով Արգենտինային։ Հաղթական գոլը լրացուցիչ ժամանակում խփեց Ֆերան Տորեսը։
Սա Իսպանիայի երկրորդ հաղթանակն էր աշխարհի առաջնությունում. առաջինը եղել էր 2010 թվականին Հարավային Աֆրիկայում։ 3-րդ տեղի համար պայքարում Անգլիան մեկ օր առաջ հաղթել էր Ֆրանսիային 6:4 հաշվով:
Հայկական անձնագրի գույնը կլինի կարմիր՝ ինչպես Նիդերլանդներինը
17.07.2026/Նիդ.օրագիր
Հայաստանի նոր սերնդի անձնագրերը կստանան նոր տեսք. դրանց կազմը կլինի կարմիր՝ նույն գունային լուծմամբ, ինչ Նիդերլանդների Թագավորության անձնագրերը։ Այս փոփոխությունը համընկնում է նաև Եվրոպայում լայնորեն կիրառվող կենսաչափական անձնագրերի ձևավորման մոտեցմանը։
Ներքին գործերի նախարար Արփինե Սարգսյանի գլխավորած պատվիրակությունն այցելել է Նիդերլանդների Թագավորության Հարլեմ քաղաքում գործող IN Groupe ընկերության արտադրական կենտրոն, որտեղ իրականացվում են Հայաստանի նոր սերնդի անձը հաստատող փաստաթղթերի բազմաբաղադրիչ արտադրական գործընթացները։
Թեև IN Groupe-ը ֆրանսիական ընկերություն է, Հայաստանի նոր անձնագրերի և նույնականացման քարտերի արտադրությունը կազմակերպվել է հենց Նիդերլանդներում՝ Հարլեմի ժամանակակից արտադրամասում, որտեղ կիրառվում են պաշտպանված փաստաթղթերի արտադրության առաջատար տեխնոլոգիաներ։
Այցի ընթացքում վերջնականացվել են անձնագրերի և նույնականացման քարտերի տեխնիկական ու գեղարվեստական լուծումները, կատարվել են անհրաժեշտ ճշգրտումներ՝ ապահովելու նոր փաստաթղթերի լիարժեք համապատասխանությունը միջազգային անվտանգության բարձր չափանիշներին և քաղաքացիների ակնկալիքներին։
Նախարար Արփինե Սարգսյանը խորհրդանշական կոճակի սեղմումով ազդարարել է հայկական նոր անձնագրերի մեծածավալ տպագրության մեկնարկը։
Նոր անձնագրերն անցնում են որակի բազմաստիճան ստուգումներ և միջազգային սերտիֆիկացման գործընթաց՝ որպես բարձր պաշտպանվածությամբ և ժամանակակից անվտանգության պահանջներին համապատասխանող փաստաթղթեր։
Նույնականացման քարտերի առաջին խմբաքանակն արդեն Հայաստանում է, իսկ առաջիկայում կմեկնարկի նաև նոր անձնագրերի տեղափոխումը։
Ներքին գործերի նախարարության տեղեկացմամբ՝ հանրությանը տրված խոստման համաձայն, այս աշնանը մասնավոր գործընկերոջ հետ համատեղ կմեկնարկի նոր սերնդի անձնագրերի և նույնականացման քարտերի տրամադրումը։ Քաղաքացիները նոր փաստաթղթերը կկարողանան ստանալ ինչպես Երևանում, այնպես էլ հանրապետության տարբեր մարզերում բացվող նոր սպասարկման գրասենյակներում։
Հայաստանի համար այս կարևոր ծրագրի իրականացումը նաև խորհրդանշում է Նիդերլանդների ներգրավվածությունը պետական ծառայությունների արդիականացման գործընթացում, քանի որ հենց Հարլեմում է սկսվել այն արտադրությունը, որի արդյունքը շուտով կհասնի Հայաստանի քաղաքացիներին։
կարմիր անձնագիրը Հայաստանի անկախության պատմության մեջ առաջին խոշոր դիզայներական փոփոխությունն է վերջին տասնամյակներում։
ՀՊՏՀ-ն և Bright Future Հ/Կ֊ն ստորագրել են համագործակցության համաձայնագիր
16.07.2026/Նիդ.օրագիր
ԵՐԵՎԱՆ – Bright Future Հ/Կ֊ն և Հայաստանի պետական տնտեսագիտական համալսարանը (ՀՊՏՀ) ստորագրել են համագործակցության համաձայնագիր՝ հիմք դնելով կրթության, երիտասարդների զարգացման և նորարարության ոլորտներում համատեղ նախաձեռնությունների իրականացմանը։
Համագործակցության նպատակն է խթանել երիտասարդների ներուժի բացահայտումը, զարգացնել ոչ ֆորմալ կրթական ծրագրերը, աջակցել գիտահետազոտական գործունեությանը և ստեղծել նոր հնարավորություններ անձնական ու մասնագիտական աճի համար։
Կողմերը կարևորել են ակադեմիական համայնքի և քաղաքացիական հասարակության միջև կապերի ամրապնդումը՝ ընդգծելով, որ համատեղ ջանքերը կարող են նպաստել առաջնորդների, ձեռներեցների և ակտիվ քաղաքացիների նոր սերնդի ձևավորմանը։
Նախաձեռնության շրջանակում նախատեսվում է իրականացնել կրթական ծրագրեր, դասընթացներ, հետազոտական նախագծեր և այլ միջոցառումներ, որոնք միտված կլինեն հասարակության զարգացմանն ու ներառական ապագայի կերտմանը։
Համագործակցության կողմերը վստահություն են հայտնել, որ այս համաձայնագիրը երկարաժամկետ և արդյունավետ գործընկերության սկիզբ կդառնա՝ նպաստելով կրթական ոլորտում նոր հաջողությունների գրանցմանը։
Հայաստանում Նիդերլանդների Թագավորության դեսպանությունն ունի նոր փոխդեսպան
Հայաստանում Նիդերլանդների Թագավորության դեսպանությունը ներկայացրել է իր նոր փոխդեսպանին՝ Մրայն Սպետին, որը պաշտոնապես միացել է դիվանագիտական առաքելությանը Հայաստանում։
39-ամյա Մրայն Սպետը Եվրոպական քաղաքական պատմություն է ուսումնասիրել Ուտրեխտի համալսարանում։ Նա Նիդերլանդների արտաքին գործերի նախարարությունում աշխատում է 2015 թվականից՝ ծառայելով ինչպես Հաագայում, այնպես էլ արտերկրում։ Իր դիվանագիտական գործունեության ընթացքում նա ներկայացրել է Նիդերլանդները Բելգիայում՝ Եվրոպական միության մշտական ներկայացուցչությունում, ինչպես նաև Թուրքիայում, իսկ այժմ իր առաքելությունը շարունակելու է Հայաստանում։
Նոր փոխդեսպանը նշել է, որ մեծ ոգևորությամբ է սկսում աշխատանքը և պատրաստ է իր ներդրումն ունենալ Հայաստան–Նիդերլանդներ երկկողմ հարաբերությունների հետագա ամրապնդման գործում։
Խոսելով անձնական հետաքրքրությունների մասին՝ Մրայն Սպետը պատմել է, որ սիրում է սպորտը, հատկապես թենիսը։ Նրա խոսքով՝ սիրելի թենիսի հանդիպումների համար իրեն կարելի է արթնացնել նույնիսկ գիշերվա ցանկացած ժամի, և նա հույս ունի Հայաստանում նույնպես հնարավորություն ունենալ խաղալու։ Բացի այդ, նա սիրում է լեռնագնացությունն ու բնությունը և անհամբեր սպասում է ընտանիքի հետ բացահայտելու Հայաստանը՝ Երևանի սահմաններից դուրս։
Լուրը հայտնում է Հայաստանում Նիդերլանդների Թագավորության դեսպանության կայքը։ Հոդվածում օգտագործված լուսանկարը նույնպես տրամադրված է դեսպանության պաշտոնական կայքից`
Embassy of Armenia in The Netherlands/ Նիդերլանդներում ՀՀ դեսպանություն
Բելգիան պատրաստ է նոր մակարդակի բարձրացնել համագործակցությունը Հայաստանի հետ
Բրյուսելում կայացած հանդիպման ընթացքում Բելգիայի փոխվարչապետ, արտաքին գործերի նախարար Մաքսիմ Պղևոն վերահաստատել է Հայաստանի հետ համակողմանի համագործակցությունն ընդլայնելու և այդ ուղղությամբ գործնական քայլեր իրականացնելու Բելգիայի պատրաստակամությունը։
Հուլիսի 9-ին, Բրյուսելում հավատարմագրված ֆրանկոֆոն երկրների դեսպանների հետ հանդիպման շրջանակներում, Հայաստանի Հանրապետության դեսպան Տիգրան Բալայանը առանձնազրույց է ունեցել նախարար Պղևոյի հետ։
Դեսպան Բալայանը նշել է, որ վերջին տարիներին Հայաստան–Բելգիա հարաբերություններում արձանագրվել են աննախադեպ ձեռքբերումներ՝ քաղաքական, տնտեսական և այլ ոլորտներում։ Նա կարևորել է այդ դրական ընթացքը շարունակելու և երկկողմ համագործակցությունը որակապես նոր մակարդակի հասցնելու անհրաժեշտությունը։
Զրույցի ընթացքում անդրադարձ է կատարվել նաև Բելգիայի կառավարության կազմավորման հռչակագրում և Դաշնային խորհրդարանի կողմից միաձայն ընդունված երկու բանաձևերում ամրագրված դրույթներին, որոնք վերաբերում են Հայաստանի հետ համագործակցության ընդլայնմանը։ Կողմերը կարևորել են դրանց հետևողական իրականացումը։
Հայաստան–Բելգիա հարաբերությունների ակտիվ զարգացումը վերջին տարիներին վկայում է երկու երկրների միջև քաղաքական երկխոսության խորացման և փոխադարձ հետաքրքրություն ներկայացնող ոլորտներում համագործակցության ամրապնդման մասին։
Աղբյուր՝ Բելգիայում Հայաստանի Հանրապետության դեսպանություն։
ՀԵՏԱՔՐՔԻՐ Է
Հեծանիվով Նիդերլանդներից Հայաստան՝ ավելի քան 5,500 կմ .
06.07.2026/Նիդ.օրագիր
Նիդերլանդների Staphorst Nieuws տեղական լրատվական կայքը հայտնում է, որ Նիդերլանդների Ստապհորստ քաղաքից հեծանվային ճանապարհորդություն սկսած 36-ամյա Արոտին Բաբախանին (Arotin Babakhani) ավելի քան 5,500 կիլոմետր անցնելուց հետո հասել է Հայաստան։
Ինչպես գրում է Staphorst Nieuws-ը, Բաբախանիի համար այս պահը չափազանց հուզիչ է եղել. 18 տարվա ընթացքում առաջին անգամ նա հնարավորություն է ունեցել ամենուր ազատ խոսել իր մայրենի՝ հայերենով։ Հայաստան մտնելուց առաջ նա Վրաստանի հարավում արդեն հանդիպել էր հայկական բնակավայրերի, որտեղ տեղի բնակիչները ջերմորեն ընդունել էին նրան, հրավիրել սուրճի և հյուրասիրել։
«Անցած 53 օրերի ամբողջ ցավն ու դժվարությունները մի քանի վայրկյանում անհետացան։ Շատ անսովոր էր կրկին ամենուր հայերեն լսել և մարդկանց հետ մայրենի լեզվով շփվել»,– գրել է Բաբախանին իր Instagram-ի էջում։
Նա այժմ ուղևորվում է Արարատի մարզ, որտեղ նախատեսում է այցելել հայկական եկեղեցի, ապա համախոհների հետ բարձրանալ լեռ՝ Իրանի համար աղոթելու նպատակով։ Նրա ճանապարհորդության վերջնական նպատակը Հայաստան–Իրան սահմանն է։
Բաբախանին դրամահավաք է իրականացնում Transform Iran կազմակերպության համար, որն աջակցում է Իրանում հալածվող քրիստոնյաներին։ Նրա ծնողները ժամանակին փախել են Իրանից, իսկ ինքը մեծացել է Նիդեռլանդներում՝ իրանահայ քրիստոնեական համայնքում։ Այս ուղևորությունը նրա համար ոչ միայն բարեգործական նախաձեռնություն է, այլև խորապես անձնական ու հոգևոր նշանակություն ունի։
Ինչպես նշում է Staphorst Nieuws-ը, Բաբախանին պատմում է, որ 19 տարեկանում հեծանիվ վարելիս տեսիլք է ունեցել, ըստ որի մի օր պետք է հասնի Հայաստան-Իրան սահման և այնտեղ աղոթի Իրանի համար։ Երկար տարիներ նա նախապատրաստվել է այս ճանապարհորդությանը՝ տարբեր հեծանվային երթեր կազմակերպելով Եվրոպայում, մինչև 2026 թվականին որոշել է իրականացնել իր նպատակը։
Աղբյուր՝ Staphorst Nieuws (Նիդերլանդներ)։
"ԽԵԼԱԳԱՐ" ԶՈւՅԳԸ
Սիրո առաջարկ՝ 443 մետր բարձրությունից. Նյու Յորքում էքստրեմալ արարքն ավարտվել է ձերբակալությամբ
03.07.2026/Նիդ.օրագիր
Նյու Յորքում անսովոր և վտանգավոր դեպք է տեղի ունեցել հուլիսի 1-ին։ Ռուս էքստրեմալ բարձրացողներ Անգելա Նիկոլաուն և Իվան Կուզնեցովը (հայտնի նաև որպես Վանյա Բիրկուս) ապօրինի բարձրացել են Empire State Building-ի 443 մետր բարձրությամբ աշտարակի գագաթը, որտեղ նախ բացել են խաղաղության կոչով պաստառ, ապա տղամարդը սիրո առաջարկ է արել իր ընկերուհուն։
Զույգը բարձրացել էր շենքի հանրության համար արգելված հատված՝ առանց տեսանելի անվտանգության պարանների։ Նրանք ցուցադրել են սև պաստառ, որի վրա գրված էր. «Երբ սիրո ուժը հաղթի իշխանության սիրուն, աշխարհը խաղաղություն կճանաչի»։ Դրանից հետո, ավելի ցածր հարթակում, Իվան Կուզնեցովը ծնկի է իջել և ամուսնության առաջարկ արել Անգելա Նիկոլաուին, որն ընդունել է այն։
Դեպքը լայն արձագանք է ստացել սոցիալական ցանցերում, որտեղ զույգը հրապարակել է լուսանկարներ և տեսանյութեր իրենց վտանգավոր արարքից։
Նյու Յորքի ոստիկանությունը (NYPD) նրանց իջնելուց հետո ձերբակալել է։ Իրավապահների տվյալներով՝ նրանց առաջադրվել են մի շարք մեղադրանքներ, այդ թվում՝ ապօրինի մուտքի, անզգույշ վտանգ ստեղծելու և այլ իրավախախտումների համար։ Հետաքննությունը շարունակվում է՝ պարզելու, թե ինչպես են նրանք կարողացել շրջանցել շենքի անվտանգության խիստ միջոցառումները։
Empire State Building-ի ղեկավարությունը հայտարարությամբ ընդգծել է, որ բարձրանալը եղել է չարտոնված և վտանգավոր։
Անգելա Նիկոլաուն և Իվան Կուզնեցովը հայտնի են որպես «ռուֆթերներ»՝ մարդիկ, որոնք բարձրանում են երկնաքերերի և այլ բարձր կառույցների գագաթներ՝ հաճախ առանց անվտանգության միջոցների։ Նրանց վտանգավոր արկածների մասին 2024 թվականին նկարահանվել է նաև «Skywalkers: A Love Story» վավերագրական ֆիլմը
Հունիսի 23-ին (2026 թ.) Գլենդելի քաղաքային խորհուրդը պաշտոնապես հաստատել է Ռոբերտ Ուիլյամի (Robert William) նշանակումը Գլենդելի ոստիկանության պետի պաշտոնում՝ նրան դարձնելով քաղաքի պատմության առաջին հայազգի ոստիկանապետը։
Նա Գլենդելի ոստիկանության 21-րդ պետն է։
Ավելի քան 24 տարի ծառայություն է անցկացրել բաժնում՝ սկսած ուսանողական կամավորությունից և կադետությունից, 2003 թվականին դառնալով ոստիկան, հետո բարձրանալով տարբեր պաշտոններով մինչև փոխոստիկանապետ և ժամանակավոր պետ (2025 թվականի դեկտեմբերից)։
Ուիլյամը Գլենդելի բնիկ բնակիչ է և հայկական արմատներ ունի։
Սա կարևոր իրադարձություն է Գլենդելի հայկական համայնքի համար, որը քաղաքում ամենամեծերից մեկն է։ Շատերը դա դիտարկում են որպես հայ համայնքի ներդրման և ինտեգրման ճանաչում։
De leukste highlights van een fantastisch Zomerfeest 2026 Աբովյան մշակութային միություն:
XVI դ․ ամբողջ ընթացքում հոլանդացիները երկրի տնտեսական զարգացման հիմք հանդիսացող արևելյան ապրանքները՝ թեյը, պղինձը, արծաթը, բամբակը, գործվածքները, մետաքսը ու հատկապես համեմունքները ստանում էին Լիսաբոնից և Անտվերպենից, վճարելով խիստ բարձր գին։ Դա հոլանդացիներին ստիպեց ուղիղ կապ հաստատել Հնդկաստանի հետ։
1602 թ․ Ամստերդամում ստեղծվեց աշխարհի առաջին բաժնետիրական հաստատությունը՝ «Հոլանդական արևելահնդկական ընկերությունը» (Vereenigde Oostindische Compagnie)։ Հիմնադիրները 17 վաճառականներ էին, որոնք ներդրեցին 6,6 մլն գուլդեն, թողարկեցին 2153 բաժնետոմս և սկսեցին նավերն ուղարկել Հնդկաստան։ Արդեն 1669 թ․ ընկերությունն ուներ 150 առևտրանավ, 40 ռազմանավ, 50 հազար ծառայող և 10 հազար զինվորներից կազմված առանձին բանակ։
Արևելքի գաղութների «առատության եղջյուրից» թափվող ապրանքները Ամստերդամը վերածեցին աշխարհի ամենահարուստ քաղաքի։ Բարեկեցությունը, ազատականության ոգին հանգեցրեցին այլ կրոնադավանաբանական հավատք ունեցողների հանդեպ բացառիկ հանդուրժողականության, ինչը եզակի երևույթ էր կրոնական պատերազմներից բզկտվող Արևմտյան Եվրոպայի համար։
Իսկ ինչպիսի՞ն էր հայերի մասնակացությունը ազգերի ու ազգությունների հոլանդական այդ «տոնավաճառին»։ Պատասխանը միանշանակ է՝ հայերը համաշխարհային հանրակցության լիիրավ անդամներ էին և Ամստերդամի թատերական բեմականացման ժամանակ հանդես էին գալիս ոչ թե որպես միզանսցենի անխոս պերսոնաժներ, այլ՝ ինքնուրույն դերկատարներ։ Եվ պատճառը միջազգային առևտրատնտեսական հարաբերություններում նրանց նվաճած կայուն դիրքերն էին։
Ես այստեղ նպատակ չունեմ անդրադառնալու հայ-հոլանդական առևտրատնտեսական առնչությունների ողջ համալիրին, այլ կուզենայի ուշադրություն հրավիրել լոկ մեկ փաստի։
1612 թ. Առևտրատնտեսական պայմանագիր կնքվեց Թուրքիայի ու Հոլանդիայի՝ եվրոպական առևտրային նավագնացային գերտերության միջև։ Սակայն թուրքերը մի նախապայման էին դրել՝ իրենց նավահանգիստներում թույլ էին տալիս խարիսխ ձգել բացառապես հոլանդական դրոշ կրող նավերին, այլ ոչ օտարերկրյա, թեկուզ հոլանդական ապրանքներով բեռնավորված լողամիջոցներին։
Ամստերդամում վաղուց ի վեր տնտեսական լայն գործունեություն ծավալած հայ վաճառականներն ուշադրություն դարձրեցին պայմանագրի այդ կետին։ Մի կողմից ակնհայտ էր, որ հոլանդական նավերով ապրանքներ տեղափոխելը շահավետ էր, մյուս կողմից պարզից էլ պարզ էր, որ է՛լ ավելի ձեռնտու էր ոչ թե նավ վարձակալելը, այլ սեփականն ունենալը։ Սակայն՝ ինչպե՞ս։ Տրամաբանական ելքն աչքի առաջ էր։
1653 թ. ապրիլի 21¬-ի թվակիր մի հիշատակություն կա առ այն, որ Ամստերդամից դուրս են եկել հինգ առևտրանավեր, որոնց ուղեկցում էին յոթ ռազմանավեր՝ ծովահեններից կամ այլ երկրների պետական զավթումներից պաշտպանելու համար։ Հոլանդական դրոշի ներքո լողացող առևտրանավերից չորսն ուղևորվում էին Թուրքիա, մեկը՝ Վենետիկ։ Այդ չորս նավերից երկուսն իրենց նավակողերին կրում էին այսպիսի անվանումներ՝ Coopman van Armenien («Հայաստանի վաճառական») և Coopman van Persien («Պարսկաստանի վաճառական»)։ Կասկածից վեր է, որ այդ նավերը պատկանում էին հայ վաճառականներին, թերևս՝ նորջուղայեցիներին։ Որովհետև անհնար է պատկերացնել, թե հոլանդացիներն իրենց նավերն այդպիսի անուններով կկոչեին։ Ակնհայտ է, որ հայերն իրենց նավերը կառուցել, պաշտոնապես գրանցել էին Ամստերդամում և հոլանդական դրոշն օգտագործելով առևտուր էին անում Թուրքիայի հետ։
Զմյուռնիայի հոլանդական հյուպատոսի գրավոր տեղեկագրում նշվում է, որ 1653 թ. մայիսի 5¬-ին «Հայաստանի վաճառականը»՝ «Գերդերլանդ» ռազմանավի ուղեկցությամբ, բարեհաջող խարիսխ է ձգել տեղի նավահանգստում։ Հայկական այս առևտրանավի մասին հաջորդ հիշատակությունը վերաբերում է 1699¬-ին, ըստ որի այն Ամստերդամից եկել ու բեռնաթափվել էր Զմյուռնիայում։ Վերջին անգամ նավը հիշատակվում է Զմյուռնիայում 1714 թ.՝ Smirnsche Coopman («Զմյուռնիայի վաճառական») անվամբ։ Պարզ թվաբանական գործողությունը հուշում է, որ հայապատկան առևտրանավը Միջերկրականի ջրերում լողացել է առնվազն 61 տարի։
Ասում ենք՝ առնվազն, որովհետև հիմնվում ենք միայն հայտնի փաստերի վրա։ Այնինչ շատ բան անհայտ է։ Օրինակ, ստույգ ովքե՞ր էին նավատերերը, ի՞նչ տեսակի նավ էր, ուրիշ ի՞նչ նավահանգիստներ է մտել, ի՞նչ եղավ «Պարսկաստանի վաճառականը»։ Հարցե՜ր, հարցե՜ր, որոնց պատասխաններն սպասում են իրենց ուսումնասիրողներին։
Հայկական առևտրանավերի հուշն ամփոփված է տարբեր նավահանգիստների սրտերում…
Բելգիայի «հայկական» ծխախոտը
ՍԱ ՔՉԵՐԸ ԳԻՏԵՆ
Մոռացված մի արդյունաբերության պատմություն
05.07.2026/Նիդ.օրագիր/Խաչատուր ԴԱԴԱՅԱՆ
1895-1896 թվականների համիդյան ջարդերը հազարավոր հայերի համար դարձան հայրենիքը լքելու ողբերգական սկիզբը։ Փրկություն որոնող փոքրաթիվ խմբերից մեկը հասավ նաև Բելգիա՝ հաստատվելով հիմնականում Brussels-ում և Antwerp-ում։ Սկզբնական շրջանում այստեղ ձևավորվեց շուրջ հիսուն արևմտահայ վաճառականներից բաղկացած զուտ առևտրատնտեսական համայնք, սակայն Հայոց ցեղասպանությունից հետո համայնքը զգալիորեն ընդլայնվեց՝ հասնելով շուրջ հազար մարդու։ Նրան միացան նաև 1917 թվականի բոլշևիկյան հեղափոխությունից հետո Կովկասից, հատկապես Tiflis-ից, գաղթած հայ գործարարներն ու արդյունաբերողները։
Հետաքրքիր է, որ այդ համայնքը պարզապես գաղթականների հավաքականություն չէր։ Այն շատ արագ վերածվեց տնտեսական լուրջ ուժի, որի ազդեցությունը զգացվում էր Բելգիայի արդյունաբերական կյանքում։
1926 թվականի վիճակագրությունը բավական խոսուն է։ Տարբեր տարիքի շուրջ հազար հայերից հարյուր տղամարդ զբաղվում էր գործարարությամբ։ Նրանց տնտեսական գործունեությունը հիմնականում կենտրոնացած էր երեք ոլորտներում՝ ծխախոտարդյունաբերություն, ակնագործություն և գորգավաճառություն։
Սակայն անվիճելի առաջատարը ծխախոտի արտադրությունն էր։
Թիվ 1 բիզնեսը ծխախոտարդյունաբերությունն էր։ Բավական է նշել, որ 86 հայ վաճառականներից 42-ը զբաղվում էր ծխախոտի առևտրով, իսկ 14 հայապատկան գործարաններից 12-ը ծխախոտարդյունաբերական էին։
Ամենահայտնի ձեռնարկություններից էին Antwerp-ի «Տ. Չամքերթեն և ընկ.» ընկերության «Արաքս» գործարանը, ինչպես նաև Brussels-ում գործող Ա. և Հ. Գոյունճյան եղբայրների «Elmas»-ը (20 ave. Du Roi, 69 r. du Pont), Դավիթ Մսրյանի «Davros»-ը (18 blv. Leopold II), Տիգրան Մուրադյանի «Kars»-ը (131 blv. de Waterloo), Անտոն Մաթոսյանի «Marouf»-ը (211 ave. de la Reine) և բնիկ թիֆլիսցի, Հայաստանի Առաջին Հանրապետության ֆինանսների նախկին նախարար Արտաշես Էնֆիաճյանի «Enfi»-ն (188 r. Massai)։
Սակայն հայկական ձեռնարկատիրությունը միայն ծխախոտի արտադրությամբ չէր սահմանափակվում։ Այդ նույն արտադրության շուրջ ձևավորվել էր ամբողջական արդյունաբերական շղթա։ Brussels-ում Ալեքսան Մաթոսյանը հիմնադրել էր խավաքարտի (կարտոնաժ) արտադրություն, Պալըքճյան եղբայրները՝ սիգարետի ժապավենի գործարան, իսկ Antwerp-ում Ժ. Նիգորյանը և Տ. Սալամանյանը զբաղվում էին խավաքարտի արտադրությամբ, մինչդեռ Տեր-Սահակյանը սիգարետի տուփեր էր արտադրում։ Այսպիսով, հայ գործարարները ոչ միայն ծխախոտ էին մշակում, այլև պատրաստում էին դրա վաճառքի համար անհրաժեշտ գրեթե ամբողջ արտադրական ենթակառուցվածքը։
Հարց է առաջանում՝ ինչո՞ւ հենց Բելգիան դարձավ հայկական ծխախոտի այդքան կարևոր կենտրոն։
Պատասխանը պետք է փնտրել Antwerp-ի նավահանգստում։ XX դարի առաջին տասնամյակներին այն Եվրոպայի ամենախոշոր առևտրային հանգույցներից մեկն էր, որտեղ ներմուծվում էին Օսմանյան կայսրությունից, Հունաստանից, Բուլղարիայից և Մերձավոր Արևելքից եկող լավագույն ծխախոտները։ Հայ վաճառականները դեռ հայրենիքում մեծ փորձ էին կուտակել այս ոլորտում, և Բելգիա տեղափոխվելով՝ կարողացան իրենց մասնագիտական գիտելիքը վերածել հաջողակ բիզնեսի։
Նրանց արտադրանքը հաճախ վաճառվում էր «Oriental Cigarettes» կամ «Turkish Blend» անվանումներով։ Եվրոպացի գնորդների մեծ մասը նույնիսկ չէր էլ կասկածում, որ այդ բարձրորակ արևելյան խառնուրդների իրական հեղինակներն ու արտադրողները հայերն էին։
Հետաքրքիր է նաև, որ հայկական ապրանքանիշերի անվանումները պատահական չէին ընտրված։ «Araks»-ը հիշեցնում էր հայրենի գետը, «Kars»-ը՝ կորցրած հայկական քաղաքը, «Davros»-ը՝ Taurus լեռնաշղթան, իսկ «Elmas»-ը, որը թուրքերեն նշանակում է «ադամանդ», խորհրդանշում էր բարձր որակն ու արժեքը։ Այդ անվանումները ոչ միայն առևտրային նշաններ էին, այլև ազգային հիշողության պահպանման յուրօրինակ ձև։
Հայկական գործարաններում աշխատում էին ոչ միայն հայեր, այլև բազմաթիվ բելգիացիներ, հույներ և այլ ներգաղթյալներ։ Այս ձեռնարկությունները ստեղծում էին աշխատատեղեր, մասնակցում երկրի տնտեսության զարգացմանը և աստիճանաբար դառնում Բելգիայի արդյունաբերական կյանքի ճանաչված մասնակիցներ։
Միևնույն ժամանակ հայ գործարարները զգալի միջոցներ էին հատկացնում համայնքային կյանքին։ Նրանց աջակցությամբ գործում էին հայկական եկեղեցական և բարեգործական կառույցներ, օգնություն էր ցուցաբերվում ցեղասպանությունից փրկված ընտանիքներին, իսկ երիտասարդ սերունդը հնարավորություն էր ստանում պահպանելու ազգային ինքնությունը։
1930-ական թվականներից հայերի մի զգալի հատված սկսեց տեղափոխվել Antwerp-ի մեկ այլ կարևոր ոլորտ՝ ադամանդագործություն, որը հետագայում դարձավ համայնքի տնտեսական հիմնական ուղղություններից մեկը։ Իսկ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմը ծանր հարված հասցրեց հայկական ծխախոտարդյունաբերությանը։ Գործարանների մի մասը փակվեց, մյուսները չկարողացան դիմակայել պատերազմից հետո ձևավորված միջազգային խոշոր արտադրողների մրցակցությանը։
Այսօր այդ գործարաններից շատերի հետքերն այլևս դժվար է գտնել։ Սակայն մեկ դար առաջ «հայկական ծխախոտը» Բելգիայում և նրա սահմաններից դուրս որակի, վարպետության և վստահելիության խորհրդանիշ էր։
Հայոց ցեղասպանությունից փրկված այդ մարդիկ Եվրոպա բերեցին ոչ միայն իրենց ցավն ու հիշողությունները, այլև մասնագիտական փորձ, ձեռնարկատիրական միտք և աշխատասիրություն։ Նրանք կարողացան օտար երկրում կառուցել մի ամբողջ արդյունաբերություն, որի պատմությունը գրեթե մոռացվել է։
Եվ գուցե ժամանակն է, որ այդ պատմությունը կրկին իր արժանի տեղը զբաղեցնի ոչ միայն հայկական, այլև բելգիական տնտեսական պատմության էջերում։
Հոդվածները Նիդերլանդական օրագրին է տրամադրել Խաչատուր ԴԱԴԱՅԱՆԸ
Այսօր կարելի է հանդիպել մի երիտասարդ աղջկա, որը վստահորեն վարում է տրոլեյբուսը՝ կոտրելով տարիներ շարունակ ձևավորված կարծրատիպերը։ Նա 23-ամյա Իվետա Սարգսյանն է՝ նոր սերնդի ներկայացուցիչ, որն ընտրել է ոչ թե սովորական, այլ պատասխանատու և հասարակական կարևոր նշանակություն ունեցող մասնագիտություն։
Շատերի համար տրոլեյբուսի վարորդի աշխատանքը շարունակում է ընկալվել որպես տղամարդկանց մասնագիտություն։ Սակայն Իվետայի ընտրությունն ապացուցում է, որ ժամանակակից Հայաստանում երիտասարդ կանայք ավելի ազատ են իրենց մասնագիտական որոշումների մեջ և չեն վախենում քայլել այն ճանապարհով, որն առաջներում գրեթե անհնար էր թվում։
Երևանի էլեկտրատրանսպորտի համակարգը վերջին տարիներին փորձում է երիտասարդացնել իր կադրային կազմը՝ ներգրավելով նոր վարորդների և կազմակերպելով մասնագիտական ուսուցում։ Այդ ծրագրի շնորհիվ էլ Իվետան ստացել է անհրաժեշտ պատրաստվածությունն ու այսօր ամեն օր պատասխանատվությամբ սպասարկում է մայրաքաղաքի բնակիչներին։
Իվետայի հայտնվելը տրոլեյբուսի ղեկին նաև խորհրդանշական շարունակությունն է մի պատմության, որն սկսվել էր տարիներ առաջ։ Երկար ժամանակ Երևանում հայտնի էր միայն մեկ կին տրոլեյբուսի վարորդ՝ Էմմա (Էլմիրա) Մանյանը, որը շուրջ երեք տասնամյակ սիրով ու նվիրումով կատարել էր իր աշխատանքը՝ դառնալով հազարավոր երևանցիների սիրելի վարորդը։ Այսօր երիտասարդ Իվետան, կարելի է ասել, ներկայացնում է այդ ավանդույթի նոր սերունդը՝ ցույց տալով, որ կանայք շարունակում են իրենց արժանի տեղն ունենալ հանրային տրանսպորտում։
Սակայն այս պատմությունն առավել լայն իմաստ ունի։ Այն պատմություն է Հայաստանի երիտասարդության մասին, որը չի սահմանափակվում կարծրատիպերով։ Երբ շատերը ձգտում են գրասենյակային աշխատանքների կամ արտագաղթի, Իվետան ընտրել է ծառայել իր քաղաքին՝ ապահովելով հազարավոր մարդկանց ամենօրյա անվտանգ տեղաշարժը։
Սփյուռքում ապրող հայերի համար նման պատմությունները կարևոր են մեկ այլ պատճառով ևս։ Դրանք ցույց են տալիս, որ Հայաստանը միայն քաղաքական կամ տնտեսական դժվարությունների մասին չէ։ Այն նաև նոր մտածողության, աշխատասիրության և մասնագիտական արժանապատվության մասին է։ Այն երկիր է, որտեղ երիտասարդ կինը կարող է վստահ նստել տրոլեյբուսի ղեկին և իր օրինակով ոգեշնչել մյուսներին։
Հասարակության զարգացումը հաճախ սկսվում է ոչ թե մեծ քաղաքական որոշումներից, այլ այն մարդկանցից, որոնք ամեն օր բարեխղճորեն կատարում են իրենց աշխատանքը։ Իվետա Սարգսյանի պատմությունը հենց այդպիսի օրինակ է՝ համեստ, բայց կարևոր։ Նրա աշխատանքը հիշեցնում է, որ յուրաքանչյուր մասնագիտություն արժանապատիվ է, իսկ հասարակության իրական առաջընթացը հնարավոր է, երբ երիտասարդները չեն վախենում ընտրել իրենց ճանապարհը՝ անկախ կարծրատիպերից։
Հնարավոր է, տարիներ անց Երևանի բնակիչների համար կին տրոլեյբուսի վարորդ տեսնելն այլևս սովորական լինի։ Իսկ եթե այդ օրը գա, ապա դրա մեջ իր ներդրումն անպայման կունենան նաև այնպիսի երիտասարդներ, ինչպիսին Իվետա Սարգսյանն է՝ համարձակ, պատասխանատու և իր աշխատանքի նկատմամբ սիրով լցված։
Ալմելոյի Հայ Առաքելական եկեղեցին հուլիսի 14-ին իր դռներն էր բացել COSBO ամառային փառատոնի շրջանակում կազմակերպված ծրագրի մասնակիցների՝ Ալմելոյի ավագ սերնդի ներկայացուցիչների առջև։ Հանդիպումը վերածվեց ոչ միայն ճանաչողական այցի, այլև մշակույթների, պատմության և մարդկանց միջև անկեղծ շփման գեղեցիկ առիթի։
Այցի ընթացքում եկեղեցու հոգևոր հովիվը`տեր Մաշտոց քահանան հյուրերին ներկայացրեց հայ ժողովրդի բազմադարյա պատմությունը, Հայ Առաքելական եկեղեցու դերն ու նշանակությունը, ինչպես նաև Նիդերլանդներում, մասնավորապես Ալմելոյում, ձևավորված հայկական համայնքի գործունեությունը։ Հյուրերը ծանոթացան հայկական քրիստոնեական ավանդույթներին, եկեղեցական ծեսերին և այն արժեքներին, որոնք դարեր շարունակ փոխանցվել են սերնդեսերունդ։
Ծրագրի երկրորդ մասը շարունակվեց համատեղ ճաշով։ Ջերմ և հյուրընկալ մթնոլորտում մասնակիցները հնարավորություն ունեցան զրուցելու, փոխանակելու տպավորություններ և ավելի մոտիկից ճանաչելու միմյանց։ Նման հանդիպումները կարևոր կամուրջ են ստեղծում տարբեր մշակույթների ներկայացուցիչների միջև՝ նպաստելով փոխադարձ հարգանքի, վստահության և հասարակական համերաշխության ամրապնդմանը։
Ալմելոյի Հայ Առաքելական եկեղեցու համայնքը շնորհակալություն է հայտնել բոլոր այցելուներին հետաքրքրվածության և ակտիվ մասնակցության համար, ինչպես նաև կամավորներին, որոնց նվիրված աշխատանքի, հոգատարության և հյուրասիրության շնորհիվ օրը դարձավ իսկապես հիշարժան։
Այս նախաձեռնությունը ևս մեկ անգամ ցույց տվեց, որ բաց դռները, անկեղծ զրույցը և հայկական ավանդական հյուրընկալությունը լավագույն միջոցներից են ժողովուրդների միջև փոխըմբռնում և բարեկամություն կառուցելու համար։
Նվեր ստացա Թորգոմ Վեհապետյանի «Նոր սերունդը՝ քավության նոխազ» աշխատության առաջին հատորը, որը լույս է տեսել երրորդ՝ լրացված և ծանոթագրություններով հարստացված հրատարակությամբ։ «Նոր սերունդը՝ քավության նոխազ» ձևակերպումն ինքնին հարց է առաջադրում. ինչո՞ւ է մի ամբողջ սերունդ ստիպված կրել նախորդ ժամանակների ծանր հետևանքները, և ի՞նչ դասեր պետք է քաղի ժողովուրդը իր պատմության ամենաբարդ էջերից։
Գիրքը կարդալուց հետո եկա այն եզրակացության, որ սա պարզապես 1920 թվականի ողբերգական իրադարձությունների նկարագրություն չէ։ Այն փորձ է հասկանալու, թե ինչպես են ընդունվում ճակատագրական որոշումները, ինչ դեր ունեն դիվանագիտությունը, միջազգային ուժերի հարաբերակցությունը, քաղաքական հաշվարկը և սեփական սխալների սթափ գնահատումը։ Հենց այդ պատճառով այս աշխատությունը հետաքրքիր է ոչ միայն պատմությամբ զբաղվողների, այլև յուրաքանչյուր հայի համար, ով մտածում է պետականության, անկախության և ապագայի մասին։
Թորգոմ Վեհապետյանի ուշադրության կենտրոնում Հայաստանի նորագույն պատմության այն հարցերն են, որոնք անմիջականորեն առնչվում են հայ ժողովրդի ազգային ճակատագրին։ Առաջին հատորը վերաբերում է Հայաստանի Առաջին Հանրապետության վերջին և ամենածանր փուլերից մեկին՝ 1920 թվականին։ Այդ ժամանակ Հայաստանը կանգնած էր ծայրահեղ բարդ իրավիճակի առջև։ Մի կողմից՝ պատերազմների հետևանքներ, տնտեսական և ռազմական ծանր դրություն, մյուս կողմից՝ միջազգային անկայունություն և մեծ տերությունների շահերի բախում։ Հայկական պետությունը փորձում էր գոյատևել մի աշխարհում, որտեղ յուրաքանչյուր պետություն առաջնորդվում էր առաջին հերթին սեփական շահերով։ Այդ պայմաններում ընդունված որոշումների հետևանքները զգացվեցին հետագա տասնամյակներում։
Մոսկվան, Ռուսաստանը և հայկական դիվանագիտությունը
Գրքի կարևոր թեմաներից մեկը հայ-ռուսական հարաբերությունների բարդ շրջանն է։ 1917 թվականի հեղափոխությունից հետո Ռուսաստանը հայտնվել էր նոր քաղաքական իրականության մեջ։ Բոլշևիկյան իշխանությունը ձգտում էր ամրապնդել իր ազդեցությունը տարածաշրջանում։ Այդ քաղաքականության ձևավորման մեջ կարևոր դեր ունեին Վլադիմիր Լենինը, արտաքին գործերի ժողովրդական կոմիսար Գեորգի Չիչերինը, դիվանագետ Լև Կարախանը և այլ գործիչներ։
Հայկական կողմի առջև բարդ խնդիր էր դրված՝ ինչպես հարաբերություններ կառուցել նոր Ռուսաստանի հետ, ինչպես պաշտպանել Հայաստանի շահերը և ինչպես կողմնորոշվել այնպիսի ժամանակաշրջանում, երբ հին աշխարհակարգը փլուզվում էր, իսկ նորը դեռևս ձևավորման փուլում էր։
Վեհապետյանը մանրամասն անդրադառնում է նաև հայկական քաղաքական և դիվանագիտական շրջանակների գործունեությանը՝ ներկայացնելով, թե որքան դժվար էր այդ տարիներին ճիշտ ընտրություն կատարել։ Յուրաքանչյուր որոշում կարող էր ունենալ ծանր և երբեմն անդառնալի հետևանքներ։
Սևրի պայմանագիրը և Վիլսոնյան Հայաստանի սպասումները
Հայության համար Սևրի պայմանագիրը մեծ սպասումների աղբյուր էր։ Այն ընկալվում էր որպես պատմական արդարության վերականգնման հնարավորություն։ ԱՄՆ նախագահ Վուդրո Վիլսոնի իրավարար վճիռը և Սևրի պայմանագրով նախատեսված լուծումները բազմաթիվ հայերի մոտ ձևավորել էին համոզմունք, որ Հայկական հարցը կարող է ստանալ միջազգային իրավական լուծում։
Սակայն պատմությունը ցույց տվեց, որ նույնիսկ ամենաարդար իրավական փաստաթուղթը բավարար չէ, եթե այն չի ապահովվում քաղաքական կամքով, ռազմական ուժով և դիվանագիտական գործուն աջակցությամբ։ Վիլսոնյան ծրագիրը չիրականացավ, քանի որ չստացավ այնպիսի միջազգային հենարան, որը հնարավորություն կտար այն կյանքի կոչելու։
Այստեղ էլ առաջանում է գրքի առանցքային հարցերից մեկը. արդյո՞ք Հայաստանը ճիշտ էր գնահատում իր հնարավորություններն ու միջազգային իրողությունները այդ վճռորոշ պահին։
Բաց թողնվա՞ծ հնարավորություններ, թե՞ ողբերգական ընտրության ժամանակաշրջան
Թորգոմ Վեհապետյանի աշխատության կարևոր հարցադրումներից մեկը վերաբերում է 1920 թվականի քաղաքական ընտրություններին։ Այդ շրջանը միայն ռազմական պայքարի կամ արտաքին ճնշումների պատմություն չէր։ Դա նաև դիվանագիտական դժվար ընտրությունների ժամանակաշրջան էր, երբ Հայաստանի ղեկավարությունն ու դիվանագետները փորձում էին կողմնորոշվել մի միջավայրում, որտեղ մեծ տերությունները առաջնորդվում էին առաջին հերթին իրենց շահերով։
Հեղինակի գնահատմամբ՝ հայկական քաղաքականությունը որոշակի փուլում չափազանց մեծ հույսեր կապեց արևմտյան պետությունների, մասնավորապես Վիլսոնյան Հայաստանի ծրագրի հետ՝ միաժամանակ բավարար չափով չօգտագործելով բոլշևիկյան Ռուսաստանի հետ հարաբերությունների կարգավորման հնարավորությունները։ Ըստ այս տեսակետի՝ հայկական դիվանագիտության գլխավոր խնդիրներից մեկն այն էր, որ չափազանց երկար սպասվեցին արտաքին երաշխիքներ, մինչդեռ միջազգային իրավիճակն արագ փոփոխվում էր։
Միևնույն ժամանակ, գիրքը չի ներկայացնում ռուսական ուղղությունը որպես պարզ և միանշանակ լուծում։ Բոլշևիկյան Ռուսաստանը նույնպես ուներ իր աշխարհաքաղաքական նպատակներն ու ձգտում էր հաստատել իր ազդեցությունը Հարավային Կովկասում։ Սակայն, հեղինակի կարծիքով, գոյություն ունեին հարաբերությունների կարգավորման որոշ հնարավորություններ, որոնք հայկական կողմը բավարար արագությամբ և վճռականությամբ չօգտագործեց։
Միաժամանակ պատմական արդար գնահատականը պահանջում է հաշվի առնել նաև ժամանակի բարդությունը։ 1920 թվականի պետական գործիչները որոշումներ էին ընդունում ոչ թե արդեն հայտնի պատմության պայմաններում, այլ անորոշության մեջ։ Նրանք չէին կարող կանխատեսել, թե որ ընտրությունն ինչ հետևանքների կհանգեցնի։
Հետևաբար, այդ շրջանի գլխավոր դասը միայն այն չէ, թե «ո՞ր կողմը պետք էր ընտրել»։ Ավելի կարևոր հարցն այն է, թե ինչպես պետք է փոքր պետությունը սթափ գնահատի իր հնարավորությունները, չկորցնի ժամանակը և սեփական անվտանգությունը չկառուցի միայն արտաքին խոստումների վրա։ 1920 թվականի փորձը ցույց տվեց, որ պատմական իրավունքները, արդար պահանջներն ու միջազգային համակրանքը ինքնին բավարար չեն լինում, եթե դրանց չեն ուղեկցում իրատեսական հաշվարկը, ժամանակին ընդունված որոշումները և պետական շահի հստակ գիտակցումը։
Շահան Նաթալիի գնահատականը
Վեհապետյանի աշխատությունը հետաքրքրություն է առաջացրել նաև հայ ազգային մտքի ներկայացուցիչների շրջանում։ Աշխատության նախորդ հրատարակությունների վերաբերյալ բարձր գնահատական էր տվել Շահան Նաթալին՝ 20-րդ դարի հայ ազգային-քաղաքական կյանքի նշանավոր գործիչներից մեկը։ Նրա գնահատականը կարևոր է այն առումով, որ աշխատությունը դիտարկվել է ոչ միայն որպես պատմական իրադարձությունների նկարագրություն, այլև որպես ազգային մտածողության, պատմական պատասխանատվության և անցյալի դասերը վերարժևորելու փորձ։
Ինչո՞ւ է այս գիրքը կարևոր այսօր
Այս աշխատության արժեքը միայն 1920 թվականի պատմությունը ներկայացնելու մեջ չէ։ Այսօր էլ Հայաստանը կանգնած է բարդ տարածաշրջանային և միջազգային մարտահրավերների առաջ։ Շարունակում են արդիական մնալ նույն հարցերը՝ ինչպես պահպանել պետականությունն ու անկախությունը, ինչպես ճիշտ գնահատել մեծ ուժերի շահերը, ինչպես համադրել ազգային նպատակներն ու իրական հնարավորությունները և ինչպես ընդունել այնպիսի որոշումներ, որոնց հետևանքները կարող են որոշել երկրի ապագան։
Անցյալի ուսումնասիրությունը չի նշանակում ապրել անցյալով։ Ընդհակառակը, այն հնարավորություն է տալիս ավելի խոհեմ և իրատես լինել ապագայում։ Պատմությունը պետք է օգնի հասկանալ իրադարձությունների պատճառները, գնահատել թույլ տրված սխալներն ու քաղել այն դասերը, որոնք կարող են օգտակար լինել վաղվա որոշումների համար։
«Նոր սերունդը՝ քավության նոխազ»-ը հենց այդպիսի աշխատություն է։ Այն ընթերցողին չի պարտադրում պատրաստի պատասխաններ, այլ հրավիրում է մտածելու, վերարժևորելու և սեփական եզրակացությունները ձևավորելու։ Ժողովուրդները չեն կարող փոխել իրենց անցյալը, սակայն կարող են փոխել այն, թե ինչպես են հասկանում այդ անցյալը և ինչ դասեր են քաղում դրանից։
Այս առումով գրքի նոր՝ լրացված հրատարակությունը պարզապես մշակութային իրադարձություն չէ։ Այն առիթ է նորովի անդրադառնալու մեր պատմության ամենաբարդ էջերից մեկին, վերագնահատելու անցած ճանապարհը և ավելի գիտակցված կառուցելու ապագան։
Երևանը հուլիսի 12–19-ը կրկին դարձել է համաշխարհային հեղինակային կինոյի հանդիպման վայր։ Կարեն Դեմիրճյանի անվան մարզահամերգային համալիրում հանդիսավորությամբ մեկնարկել է Երևանի «Ոսկե ծիրան» միջազգային կինոփառատոնի 23-րդ թողարկումը, որն արդեն ավելի քան երկու տասնամյակ Հայաստանի մշակութային այցեքարտերից մեկն է և կարևոր հարթակ՝ միջազգային կինոյի ու մշակութային երկխոսության համար։
Փառատոնի բացման ֆիլմն էր ռեժիսոր Թամարա Ստեփանյանի հայ-ֆրանսիական համատեղ արտադրության «Արտոյի երկիրը» դրաման։ Խորհրդանշական է, որ ֆիլմը մեկ տարի առաջ բացել էր նաև Շվեյցարիայի հեղինակավոր Լոկառնոյի կինոփառատոնը, իսկ այժմ իր ճանապարհորդությունն ավարտում է Հայաստանում՝ այն երկրում, որի պատմական հիշողությունն ու ինքնության որոնումներն ընկած են ֆիլմի հիմքում։
Բացման արարողությունը սկսվել է նաև «Chora Gavit: A Score for Moving Bodies» տարածական երաժշտական ինստալացիա-պերֆորմանսով, որն իրականացվել է hosq հիմնադրամի համագործակցությամբ՝ փառատոնի մուտքը վերածելով ժամանակակից արվեստի կենդանի տարածքի։
Այս տարվա ծրագրում ընդգրկված է 90 ֆիլմ՝ 40 երկրից։ Ցուցադրությունները կանցկացվեն Կինոյի տանը, «Մոսկվա» և «Նաիրի» կինոթատրոններում՝ ներկայացնելով միջազգային մրցութային, տարածաշրջանային և հայկական կինոյի լավագույն նոր աշխատանքները։ Փառատոնը կշարունակվի մինչև հուլիսի 19-ը։
Բացման արարողությանը մասնակցել են պետական պաշտոնյաներ, դիվանագիտական կորպուսի ներկայացուցիչներ, միջազգային հյուրեր և կինոգործիչներ։ Փառատոնի հիմնադիր նախագահ Հարություն Խաչատրյանը միջազգային մրցույթի ժյուրիի նախագահ, ավստրիացի ճանաչված ռեժիսոր Ջեսիքա Հաուսներին հանձնել է «Ոսկե ծիրանի վարպետ» պատվավոր մրցանակը։
Այս տարվա փառատոնը մեկնարկել է միջազգային ճանաչման նոր փուլում։ Եվրոպայի հեղինակավոր վավերագրական կինոփառատոնների ցանց Doc Alliance-ը «Ոսկե ծիրանը» 2026 թվականի իր հյուր փառատոնն է հայտարարել՝ ընդգծելով Երևանի փառատոնի աճող ազդեցությունը եվրոպական կինոմշակութային տարածքում։ Այդ կարգավիճակը հնարավորություն կտա հայկական փառատոնին մասնակցել կրթական, նորարարական, ներառական և երիտասարդ կինոգործիչների զարգացման համատեղ եվրոպական ծրագրերին։
Միջազգային կինոքննադատներն ու ոլորտային հարթակները վերջին տարիներին ավելի հաճախ են ընդգծում, որ «Ոսկե ծիրանը» վաղուց դուրս է եկել տարածաշրջանային փառատոնի շրջանակներից։ Այն դարձել է մի վայր, որտեղ հանդիպում են Եվրոպայի, Մերձավոր Արևելքի, Կովկասի և Ասիայի հեղինակային կինոն՝ ձևավորելով մշակութային երկխոսության եզակի հարթակ։ Այս տարվա ծրագրի առանցքում են հիշողության, պատերազմի, տեղահանության, ինքնության և սահմանների թեմաները, որոնք հատկապես արդիական են մեր տարածաշրջանի համար։
Թեև աշխարհի առաջատար կինոմամուլը՝ Variety, Screen Daily և The Hollywood Reporter-ը, դեռևս սպասում են մրցութային ծրագրի ավարտին, միջազգային մասնագիտական շրջանակներում արդեն իսկ նկատելի է հետաքրքրությունը Երևանի փառատոնի նկատմամբ։ Սա ևս մեկ անգամ վկայում է, որ «Ոսկե ծիրանը» շարունակում է ամրապնդել իր տեղը համաշխարհային հեղինակային կինոյի օրացույցում։
Ավելի քան երկու տասնամյակ «Ոսկե ծիրանը» ոչ միայն ներկայացնում է լավագույն ֆիլմերը հայ հանդիսատեսին, այլև կինոյի լեզվով պատմում է Հայաստանի մասին՝ որպես մշակույթների հանդիպման, ազատ ստեղծագործության և միջազգային համագործակցության բաց հարթակի։
Փառատոնի ամբողջական ծրագիրը հասանելի է պաշտոնական կայքում՝ https://gaiff.am/arm։
